Silikozis ve Tüberküloz: İşyeri Hekimleri İçin Kılavuz

Bu rehber, işyeri hekimlerini silikozis ve tüberkülozun iş sağlığı ve meslek hastalıkları açısından tanı, maruziyet sınırları, klinik tablo, meslek hastalığı bildirimi ve SGK süreçleri, işyeri ziyareti, risk değerlendirmesi ve koruyucu önlemler konularında bilgilendirmeyi amaçlamaktadır. Rehber, güncel tıp literatürü, WHO, ILO, Türk Tabipleri Birliği ve SGK rehberlerinden yararlanılarak hazırlanmıştır.

Silikozis ve Tüberküloz: Birliktelik, Tanı ve Yönetim

Silikozis, silika tozlarının solunmasıyla ortaya çıkan ve bilinen en eski meslek kaynaklı akciğer hastalığıdır. Tüberküloz ise, Mycobacterium tuberculosis bakterisinin neden olduğu bulaşıcı bir hastalıktır. Bu iki hastalığın bir arada görülmesi (siliko-tüberküloz), özellikle madencilik ve inşaat gibi tozlu ortamlarda çalışan işçilerde hem silikozisin hem de tüberkülozun ilerleyici seyrine ve kötüleşmesine yol açabilmektedir. Bu durum, işyeri hekimleri için önemli bir tanı ve yönetim zorluğu oluşturmaktadır.

Tanı Kriterleri ve Maruziyet Sınırları

Silikozis Tanı Kriterleri:

• Akciğer grafisinde buzlu cam görünümü, retiküler veya nodüler opasiteler, özellikle küçük opasitelerin birleşimi
• Solunum Fonksiyon Testlerinde FVC, FEV1 ve FEV1/FVC değerlerinin %80’in altında olması
• Odyometri testinde işitme kaybı
• Laboratuvar bulguları

Tüberküloz Tanı Kriterleri:

• Öksürük, balgam, nefes darlığı, göğüs ağrısı
• Akciğer grafisinde infiltrasyon, kavite, pnömotoraks, fibrozis
• Solunum Fonksiyon Testlerinde restriktif veya obstrüktif bulgular
• Kültürde basil veya mikobakteri üremesi
• PCR ile basil veya antijen tespiti

Maruziyet Sınırları:

• Silika tozu için maruziyet sınır değeri (TWA:8 saat) 0.1 mg/m³’tür.
• Tüberküloz için maruziyet sınır değeri belirlenmemiştir.

Klinik Tablo

Silikozis Klinik Tablosu:

• Öksürük, balgam çıkarma, nefes darlığı, göğüs ağrısı
• Yorgunluk, halsizlik, kilo kaybı
• Sıcak basmaları, ateş basmaları, baş dönmesi
• Kas ve eklem ağrıları, hareket kısıtlılığı
• Psikososyal sorunlar

Tüberküloz Klinik Tablosu:

• Öksürük (özellikle balgamlı),
• Ateş, terleme, gece terlemeleri,
• Kilo kaybı,
• İştahsızlık,
• Yorgunluk, halsizlik,
• Nefes darlığı,
• Göğüs ağrısı,
• Hemoptizi (kanlı balgam).

Birlikte Görülme (Siliko-Tüberküloz)

Silikozis ile birlikte tüberküloz gelişimi, hastalığın seyrini kötüleştirerek prognozun daha da kötüleşmesine neden olmaktadır. Silikozisli hastalarda tüberküloz insidansı, silikozis olmayanlara göre daha yüksektir. Tüberkülozlu silikoz hastalarında mortalite ve morbidite daha yüksektir. Bu nedenle silikozisli hastalarda tüberküloz taraması yapılmalı ve tüberkülozlu hastalarda silikozis açısından dikkatli olunmalıdır.

Tanı ve Yönetim (İşyeri Hekimi Yaklaşımı)

1. İşyeri Ziyareti ve Risk Değerlendirmesi:

• İşyerinde tozlu ortamlarda çalışma olup olmadığı belirlenmelidir.
• Varsa toz maruziyeti olan işlerde çalışanlar belirlenmelidir.
• Solunum yoluyla maruz kalınan kimyasal maddeler, gazlar, buharlar, dumanlar ve tozlar belirlenmelidir.
• Çalışma ortamı ölçümleri yapılmalıdır (toz konsantrasyonu, solunum fonksiyon testleri).
• Risk değerlendirmesi güncellenmelidir.

2. Periyodik Muayene ve Taramalar:

• Tozlu işlerde çalışan tüm işçilere işe giriş ve periyodik muayeneler yapılmalıdır.
• Akciğer grafisi (PA grafi) ve solunum fonksiyon testleri yapılmalıdır.
• Odyometri ile işitme kaybı taraması yapılmalıdır.
• Spiro-metri ile solunum fonksiyonları değerlendirilmelidir.
• Balgam kültürü ve mikobakteriyolojik incelemeler yapılmalıdır.
• Gerekli durumlarda PCR ile basil tespiti yapılmalıdır.
• Tüberkülin testi yapılmalıdır.

3. Tüberküloz Taraması Ne Zaman Yapılmalı?

• İşe giriş muayenelerinde,
• Her 6 ayda bir yapılan periyodik muayenelerde,
• Şüpheli olgularda,
• İşe dönüş muayenelerinde,
• Meslek hastalığı şüphesi olanlarda

yapılmalıdır.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

Meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’ya bildirimi zorunludur. Bildirim, iş kazası ve meslek hastalığı bildirim formu ile yapılır. Bildirim süresi, olayın öğrenildiği tarihten itibaren 3 iş günü içindedir. İşverenler, bu bildirimi yaparken SGK’nın ilgili birimlerine (Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğü veya TSM’ler) başvurmalıdır.

İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri hekimi, risk değerlendirmesi çalışmalarına aktif olarak katılmalı ve bu süreci desteklemelidir. Tehlikelerin belirlenmesi, risklerin analiz edilmesi, kontrol önlemlerinin belirlenmesi ve uygulanması işyeri hekiminin temel görevlerindendir. Bu süreçte çalışanların da görüşleri alınmalı ve katılımı sağlanmalıdır.

Koruyucu Önlemler

• Teknik Kontroller: Toz oluşumunu azaltmak için havalandırma sistemleri, emici bacalar, filtreler kullanılmalı ve makinelerin bakımı düzenli yapılmalıdır.
• İdari Kontroller: İş rotasyonu, çalışma süresinin sınırlandırılması, dinlenme aralarının artırılması, iş hijyeni uygulamaları, eğitimler ve bilgilendirmeler yapılmalıdır.
• Kişisel Koruyucu Donanımlar (KKD): Maruziyetin önlenemediği durumlarda uygun KKD (maske, gözlük, kulaklık vb.) temin edilmeli ve doğru kullanımları konusunda eğitim verilmelidir.