Pnömokonyoz Değerlendirme İşçi Gözlem Formu Rehberi

Giriş

Bu rehber, iş sağlığı ve meslek hastalıkları alanında uzman bir hekim ve yazar olarak, pnömokonyoz olgularının değerlendirilmesinde işyeri hekimlerine yönelik pratik bir yol haritası sunmayı amaçlamaktadır. Özellikle maden, inşaat, metal gibi tozlu ortamlarda çalışan işçilerde sıkça görülen pnömokonyozun erken tanısı, takibi ve yönetimi konusunda güncel bilgiler ışığında, tanı kriterleri, maruziyet sınırları, klinik tablo, meslek hastalığı bildirimi ve SGK süreçleri, işyeri ziyareti, risk değerlendirmesi ve koruyucu önlemler gibi konulara odaklanılacaktır.

Hedef Kitle: İşyeri Hekimleri

Amaç: İşyeri hekimlerine pnömokonyoz değerlendirmesi konusunda klinik rehberlik sağlamak.

İçindekiler

• Pnömokonyoz Tanı Kriterleri ve Sınıflandırması
• Maruziyet Sınır Değerleri
• Klinik Tablo ve Bulgular
• Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)
• İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler
• Vaka Yaklaşımı ve Kontrol Listesi

1. Pnömokonyoz Tanı Kriterleri ve Sınıflandırması

Pnömokonyoz, solunum yoluyla alınan tozların akciğerlerde birikmesi sonucu oluşan interstisyel fibrozis ile karakterize edilen meslek hastalıkları grubundandır. Tanı, başlıca PA akciğer grafisi ve solunum fonksiyon testleri ile konulur.

1.1. PA Akciğer Grafisi ve ILO Sınıflandırması

ILO (2000) Pnömokonyoz Radyografileri Uluslararası Sınıflandırması’na göre çekilen PA akciğer grafileri kalite (1) veya kalite (2) olmalıdır. Kalite (K) 1. İyi kalitede olan. Kalite (K) 2. Kabul edilebilir, pnömokonyoz radyografisi sınıflandırmasını bozması muhtemel teknik hatası olmayan. Kalite (K) 3. Kabul edilebilir, bazı teknik hataları olan fakat sınıflandırması amaçları için hala yeterli nitelikte olan. Kalite (K) 4. Sınıflandırma amaçları için kabul edilemez olan.

ILO Uluslararası Pnömokonyoz Değerlendirme Kategorisi Çizelgesi:

*Büyük opasiteye doğru gelişme varsa (ax,A,B,C) II. Kategori ve üzeri gibi işlem görür.

ILO Uluslararası Pnömokonyoz Değerlendirme Kategorisi Çizelgesi’nde:

• 0. Kategoriye girenler çalıştırılır.
• 1. kategoriye giren çalışanlar, çalışma ortamının toz yoğunluğu 2 mg/m³ altında olan işyerlerinde çalıştırılır. Bu çalışanların en az yılda bir kez meslek hastalıkları tıbbi tanısı koymakla yetkili sağlık kuruluşlarına kontrole gönderilmeleri zorunludur.
• II. kategoriye giren çalışanlar tozsuz işlerde çalıştırılır.

1.2. Solunum Fonksiyon Testleri

FVC, FEV1 ve FEV1/FVC değerlerinin % 80’in altında olmaması gerekir. Ayrıca “Peak Flowmetre” ile işe başlamadan önce ve işteki etkilenim sırasında (2-4 saatlik çalışmadan sonra) % 10’luk azalmanın varlığında çalışanın ortamdan etkilendiği ve önlemlerin yetersiz kaldığı, RD’nin yenilenmesi ve ek önlemlerin alınması gerektiği anlaşılır.

2. Maruziyet Sınır Değerleri

Gürültü:

• Çalışma ortamındaki gürültü düzeyi 80 dB (A) ve üzerindeyse işveren işitme kaybına karşı önlem almaya başlamalıdır.
• Gürültü maruziyetinin yol açtığı riskler kaynağında yok edilmeli veya azaltılmalıdır.
• Gürültüye bağlı işitme kaybı (GBİK) için risk değerlendirmesi sonucu gerekli uyarılar ve sevk işlemleri yapılmalıdır.
• GBİK’in kesin olarak saptanması için çalışanın daha ayrıntılı kulak muayenesinin gerçekleştirilebileceği bir merkeze sevk edilmesi önerilmektedir.
• NIOSH ise; işyerinde belirgin gürültü maruziyet öyküsü varsa veya kulaklardan herhangi birinde 2000, 3000, 4000 Hz’lerin ortalamasında 10 dB veya daha fazla standart eşik kayması varsa, standart eşik sapması varsa, 500-1000-2000 Hz ortalamalarında veya 1000-2000-3000 Hz ortalamalarında veya 3000-4000-6000 Hz ortalamalarında herhangi bir kulakta 25 dB veya daha üstü sabit kayıp varsa GBİK’in kesin olarak saptanması için çalışanın daha ayrıntılı kulak muayenesinin gerçekleştirilebileceği bir merkeze sevk edilmesini önermektedir.

Titreşim:

• El-kol titreşimi için sınır değeri 5 m/s², etkin değeri ise 2,5 m/s²’dir.
• Tüm vücut titreşimi için sınır değeri 1,15 m/s², etkin değeri ise 0,5 m/s²’dir.
• Maruziyet düzeyi değerlendirmesi, kullanılan iş ekipmanından yayılan titreşim düzeyi hakkında üretici tarafından kullanma kılavuzunda belirtilen bilgiler, yapılan çalışmadaki gözlem ve ölçüm sonuçlarına göre yapılmalıdır.
• Deniz taşımacılığında, 1 Hz’in üzerindeki titreşimler değerlendirmeye alınmalıdır.

3. Klinik Tablo ve Bulgular

Pnömokonyozun klinik tablosu, maruz kalınan tozun türüne, yoğunluğuna ve süresine göre değişiklik gösterir. Başlıca bulgular öksürük, balgam çıkarma, nefes darlığı, göğüs ağrısı, yorgunluktur.

Pnömokonyozun Belirti ve Bulguları:

• Öksürük, balgam çıkarma, nefes darlığı
• Göğüs ağrısı, çarpıntı
• Sırt ağrısı
• İshal veya kabızlık
• Eklem ağrıları
• Yorgunluk/stres
• Gürültüye bağlı işitme kaybı
• Titreşime bağlı beyaz parmak hastalığı
• Karpal tünel sendromu
• Bel rahatsızlıkları
• Pnömokonyozun erken evrelerinde spesifik bulgu olmayabilir.

4. Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

Meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’na hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde bildirimi zorunludur. Bu bildirimde de “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.

Bildirim Süreleri:

• İşverenler, iş kazalarını kazanın olduğu yerdeki kolluk kuvvetlerine derhal ve SGK’na en geç kazadan sonraki üç işgünü içinde bildirmekle yükümlüdürler.
• SGK ve Bölge Çalışma Müdürlüğüne bildirimler “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” ile yapılmalıdır.

5. İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

5.1. İşyeri Ziyareti ve Ortam Gözlemi

İşyeri hekimi, çalışma ortamını ve çalışma koşullarını iyi bilmelidir. İş akış şeması üzerinde işyerini etkileyen fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal ve ergonomik tehlike kaynaklarını saptamalıdır. Riskli noktaları belirlemeli, risk faktörlerini saptamalıdır.

5.2. Risk Değerlendirmesi (RD)

RD; işyerinde insanlara neyin ne kadar zarar verebileceğine yönelik yapılan dikkatli bir incelemedir. Tehlikelerin belirlenmesi, kimlerin nasıl zarar göreceğinin saptanması, risklerin analizi, kontrol önlemlerine karar verilmesi ve uygulanması, RD’nin gözden geçirilmesi ve güncellenmesi adımlarını içerir. Risk analizi, sağlık gözetiminin olmazsa olmazı ve ilk hareket noktasıdır.

5.3. Koruyucu Önlemler

Risklerin kaynağında yok edilmesi veya azaltılmasına yönelik önlemlere öncelik verilmelidir. Toplu koruma önlemleri alınmalı ve/veya maruziyetin başka yollarla önlenemediği durumlarda kişisel korunma yöntemleri uygulanmalıdır. Hijyen önlemleri, biyolojik etkenlerin çalışma yerlerinden kontrol dışı dışarıya taşınmasının önlenmesi veya azaltılmasını sağlayacak şekilde uygulanmalıdır. Biyolojik risk işareti ile birlikte ilgili diğer uyarı işaretleri de kullanılmalıdır.

6. Vaka Yaklaşımı ve Kontrol Listesi

6.1. İşyeri Hekimi Muayenesi ve Değerlendirme

Anamnez: Muayene edilecek kişinin iş tanımı, bilinen etkenlere maruz kalma süresi ve miktarı, bu işyerinde çalışma süresi, teknik ve kişisel korunma önlemlerinin uygulanıp uygulanmadığı, çalışanı etkileyen diğer risk faktörlerinin olup olmadığı, çalışanın eğitim düzeyi ve geçmiş çalışma yaşamı öyküsü yer almalıdır.

6.2. Fizik Muayene

Fizik muayene genel bir sistem muayenesini kapsamalıdır. Göğüs, karın, kas-iskelet sistemi, nörolojik muayeneler yapılmalıdır. Belirli iş kollarında ek ve tamamlayıcı muayeneler de (örn. pnömokonyoz için PA akciğer grafisi ve solunum fonksiyon testi) yapılmalıdır.

6.3. Laboratuvar Tetkikleri

İşe giriş ve periyodik muayenelerde, risk değerlendirmesi sonuçlarına göre gerekli görülen laboratuvar tetkikleri (örn. kurşun, civa, arsenik maruziyeti için kan ve idrar analizleri; pnömokonyoz için PA akciğer grafisi ve solunum fonksiyon testleri) yapılmalıdır.

6.4. Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

Meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’ya bildirimi, hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde yapılmalıdır. Bu bildirim için “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.

Birim Sevkinde Kontrol Listesi

Hasta Sevk Formu Doldurulurken Dikkat Edilmesi Gerekenler:

• HASTA BİLGİLERİ: Adı Soyadı, Kurumu, SSK Sicil No, Yakınlık Derecesi, İkametgah Adresi, Telefon, Faks, E-posta gibi bilgilerin eksiksiz ve doğru doldurulması önemlidir.
• İŞYERİ BİLGİLERİ: İşyerinin Ünvanı, Adresi, SGK Sicil No, Faaliyet Alanı, Risk Grubu, Çalışan İşçi Sayısı gibi bilgilerin eksiksiz doldurulması gerekmektedir.
• SEVK EDİLEN KURUM BİLGİLERİ: Sevk edilecek kurumun adı, protokol no, ön tanı, tarih, sevk edilen hastane/branş bilgileri doğru ve eksiksiz olarak belirtilmelidir.
• KARAR: Muayene sonucu ve öneriler net bir şekilde yazılmalı, reçete veya istirahat raporu düzenlenmişse belirtilmelidir.
• FOTOĞRAF: İşçinin fotoğrafının yapıştırılması ve kaşe/imza ile onaylanması önemlidir.
• KANAAT VE SONUÇ: İşyeri hekiminin kanaati, işe uygunluğu veya uygun değilse nedenleri ve ek öneriler net bir şekilde belirtilmelidir.
• TARİH VE İMZA: Formun ilgili tüm bölümleri eksiksiz doldurulmalı ve tarih ile birlikte işyeri hekiminin kaşe ve imzası ile onaylanmalıdır.