Sterilizasyon Kimyasalları: ETO ve Glutaraldehit

Sterilizasyon Ünitesinde Kimyasal Maruziyet: Etilen Oksit (ETO) ve Glutaraldehit

İş sağlığı ve meslek hastalıkları alanında uzman bir hekim ve yazar olarak, sterilizasyon ünitelerinde çalışan işyeri hekimlerinin en sık karşılaştığı kimyasal maruziyetlerden ikisi olan Etilen Oksit (ETO) ve Glutaraldehit’e yönelik bu rehber niteliğindeki yazıyı hazırladım. Bu yazı, tanı kriterleri, maruziyet sınırları, klinik tablolar, meslek hastalığı bildirimi ve SGK süreci, risk değerlendirmesi ve koruyucu önlemler gibi pratik bilgileri içermektedir.

Etilen Oksit (ETO)

Tanı Kriterleri ve Sınır Değerleri

Etilen Oksit (ETO), kimyasal formülü C₂H₄O olan, renksiz, yanıcı bir gazdır. ETO, sterilizasyon amacıyla kullanılan güçlü bir alkilleyici ajandır. Düşük konsantrasyonlarda bile göz, burun ve boğazda tahrişe neden olabilir.

Maruziyet Sınır Değerleri (Türkiye Mevzuatı):

• TWA (8 saat): 1 ppm (2 mg/m³)
• STEL (15 dakika): 5 ppm (10 mg/m³)

Not: Bu değerler, özellikle uzun süreli maruziyetlerde işçilerin genel sağlık durumunu etkileyebilecek riskleri belirlemek amacıyla kullanılmıştır.

Klinik Tablo

ETO maruziyeti sonrası akut etkiler:

• Gözde yanma, kızarıklık, konjonktivit (foto-oftalmi)
• Burun ve boğazda tahriş, öksürük
• Baş ağrısı, baş dönmesi, mide bulantısı
• Solunum güçlüğü, öksürük, göğüste sıkışma
• Ciltte yanıklar

Kronik maruziyet etkileri:

• Periferik sinir sistemi hasarı
• Kanserojen etkiler (özellikle mide-bağırsak kanseri, lösemi)
• Genetik materyalde hasar
• Üreme sistemi etkileri

Glutaraldehit

Tanı Kriterleri ve Sınır Değerleri

Glutaraldehit (C₅H₈O₂), kimyasal formülü C₅H₈O₂ olan, renksiz, keskin kokulu bir sıvıdır. Yüksek düzeyde biyosidal aktivitesi nedeniyle tıbbi cihazların sterilizasyonunda yaygın olarak kullanılır. Güçlü bir alkilleyici ajandır.

Maruziyet Sınır Değerleri (Türkiye Mevzuatı):

• TWA (8 saat): 0.05 ppm (0.2 mg/m³)
• STEL (15 dakika): 0.2 ppm (0.8 mg/m³)

Not: Türkiye’de bu değerler, Avrupa Birliği (AB) ve diğer uluslararası kuruluşların önerdiği değerlerle uyumludur.

Klinik Tablo

Glutaraldehit maruziyeti sonrası akut etkiler:

• Ciltte ve mukozalarda tahriş (kızarıklık, kaşıntı, ödem, bül)
• Gözde yanma, kızarıklık, konjonktivit, sulanma
• Solunum yollarında tahriş, öksürük, nefes darlığı
• Astım benzeri semptomlar
• Deriye temasta kontakt dermatit, alerjik reaksiyonlar

Kronik maruziyet etkileri:

• Duyarlılık (sensitizasyon) gelişimi
• Mesleki astım
• Deri kanseri riski

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi olan durumlarda, öncelikle işyeri hekiminin yapması gerekenler şunlardır:

• Tanı ve Değerlendirme: İşyerinde maruziyetin kaynağını belirlemek, yapılan işleri ve kullanılan kimyasalları tanımak, risk değerlendirmesi yapmak ve bu doğrultuda sağlık gözetimini planlamak.
• Meslek Hastalığı Bildirimi: İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi olan bir çalışanın SGK’ya bildirimi, hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde yapılmalıdır. Bu bildirimde “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.
• SGK Süreci: Bildirimin ardından SGK tarafından gerekli işlemler yürütülür. Meslek hastalığı tanısı konulduğunda, çalışanın maluliyet oranının belirlenmesi ve tazminat süreçlerinin başlatılması için gerekli adımlar atılır.

İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri Ziyareti ve Durum Saptaması

İşyeri hekimi, sterilizasyon ünitesini ve çalışma ortamını detaylı olarak incelemelidir. Bu inceleme sırasında:

• ETO ve Glutaraldehit’in kullanıldığı cihazların bakım ve onarım durumları,
• Havalandırma sistemlerinin etkinliği,
• Kişisel koruyucu donanımların (KKD) kullanımı ve durumu,
• Depolama koşulları,
• Acil durum ekipmanlarının varlığı ve erişilebilirliği,
• Çalışma prosedürleri ve talimatları gözden geçirilmelidir.

Risk Değerlendirmesi

Sterilizasyon ünitesindeki risk değerlendirmesi yapılırken ETO ve Glutaraldehit’in maruziyet düzeyleri, maruziyet süresi, kullanılan KKD’ler ve diğer kontrol önlemleri dikkate alınmalıdır. Risk değerlendirmesi, tehlikelerin belirlenmesi, risklerin analizi, risklerin kontrolü ve bu kontrollerin etkinliğinin değerlendirilmesi adımlarını içermelidir.

Koruyucu Önlemler

Maruziyeti azaltmak ve kontrol altına almak için aşağıdaki önlemler alınmalıdır:

• Mühendislik Kontrolleri:
• Kapalı sistemler ve otomasyon kullanılmalı,
• Yerel egzoz havalandırma sistemleri kurulmalı ve etkinliği sağlanmalı,
• Cihazların bakımları düzenli olarak yapılmalı,
• Kimyasalların depolanması ve kullanımı için güvenli prosedürler oluşturulmalı,
• Konteynerler ve kaplar uygun şekilde etiketlenmeli,
• Kimyasal dökülmelerine karşı acil durum kitleri bulundurulmalı ve kullanıma hazır tutulmalı.
• İdari Kontroller:
• Çalışma süreleri sınırlandırılmalı,
• Rotasyonlu çalışma düzenlenmeli,
• Eğitimler ve bilgilendirmeler artırılmalı,
• Kişisel hijyen kurallarına uyum teşvik edilmeli.
• Kişisel Koruyucu Donanımlar (KKD):
• Kimyasallara uygun eldivenler (nitril, neopren),
• Kimyasallara dayanıklı gözlükler ve yüz siperleri,
• Kimyasal koruyucu giysiler (önlük, tulum vb.),
• Solunum koruyucuları (uygun filtreli maskeler veya tam yüz maskeleri).

Önemli Not: ETO ve Glutaraldehit ile çalışırken, hem solunum hem de deri maruziyetini önlemeye yönelik KKD’lerin doğru seçilmesi ve kullanılması hayati önem taşır. İşyeri hekimleri, bu kimyasalların özellikleri, riskleri ve korunma yöntemleri hakkında çalışanları detaylı bir şekilde bilgilendirmelidir.

Pratik Uygulama ve Vaka Yaklaşımı

Vaka Örneği: Bir sterilizasyon ünitesinde çalışan işçinin, ETO ve Glutaraldehit maruziyeti nedeniyle tekrarlayan solunum yolu şikayetleri ve ciltte kızarıklık şikayetleri ile işyeri hekimine başvurması.

İşyeri Hekiminin Yaklaşımı:

1. Anamnez: Hastanın işyerindeki maruziyet öyküsü (ETO ve Glutaraldehit’e maruz kaldığı süre, konsantrasyon, kullanılan KKD’ler, havalandırma durumu vb.) detaylı olarak alınır.
2. Fizik Muayene: Solunum sistemi (akciğer oskültasyonu, solunum fonksiyon testleri) ve deri muayenesi yapılır.
3. Laboratuvar Tetkikleri:
• ETO Maruziyeti İçin: Kan etilenoksit düzeyi (ancak bu testler rutin olarak her zaman yapılamayabilir).
• Glutaraldehit Maruziyeti İçin: İdrarda glutaraldehit veya metabolitlerinin ölçümü.
4. Tanı: Klinik bulgular, laboratuvar sonuçları ve maruziyet öyküsü bir arada değerlendirilerek tanıya ulaşılır.
5. Meslek Hastalığı Bildirimi: Tanı konulduğunda, ilgili mevzuat çerçevesinde SGK’ya bildirim yapılır.
6. Koruyucu Önlemler:
• Mühendislik kontrolleri (havalandırma, kapalı sistemler) öncelikli olmalıdır.
• İdari kontroller (çalışma süresi düzenlemesi, eğitim vb.)
• Uygun KKD kullanımı ve denetimi.
• Personel hijyeninin sağlanması.

Sonuç

Sterilizasyon ünitelerinde ETO ve Glutaraldehit maruziyeti, hem akut hem de kronik sağlık sorunlarına yol açabilmektedir. İşyeri hekimlerinin bu kimyasallara yönelik riskleri doğru bir şekilde değerlendirmeleri, uygun koruyucu önlemleri almaları ve çalışanları etkin bir şekilde bilgilendirmeleri, meslek hastalığı riskini azaltmada kritik öneme sahiptir. Solunum ve deri maruziyetinin takibi, bu kimyasallarla çalışan işçilerin sağlığının korunması için olmazsa olmazdır.