Radyoloji Ünitesinde İyonizan Radyasyon İzlemi

Radyoloji Ünitesinde Çalışanlarda İyonizan Radyasyon İzlemi

Giriş

Radyoloji ünitelerinde çalışan sağlık profesyonelleri, görevleri gereği iyonizan radyasyona maruz kalmaktadır. Bu maruziyetin hem akut hem de kronik etkileri bulunmaktadır. Bu rehber, işyeri hekimlerine yönelik olarak, radyoloji ünitelerinde çalışanların iyonizan radyasyon maruziyetlerinin izlenmesi, meslek hastalığı bildirim süreçleri ve alınması gereken önleyici tedbirler hakkında güncel ve pratik bilgiler sunmayı amaçlamaktadır.

Tanı Kriterleri ve Maruziyet Sınırları

Tanı Kriterleri:

• Klinik Bulgular: İyonizan radyasyona maruziyetin akut etkileri cilt yanıkları, konjonktivit, bulantı, kusma, ishal gibi genel belirtilerle başlayabilir. Kronik etkiler ise daha uzun süreli maruziyete bağlı olarak ortaya çıkar. Ciltte kızarıklık, yanıklar, deri döküntüleri, kaşıntı, siyanoz, pigmentasyon değişiklikleri, tırnak ve kıl değişiklikleri, kemik iliği yetmezliği gibi belirtiler görülebilir.
• Laboratuvar Bulguları: Maruziyetin türüne ve düzeyine göre çeşitli kan ve idrar testleri yapılır. Örneğin, kurşun maruziyeti için kan kurşun düzeyleri, cıva maruziyeti için idrar cıva düzeyleri, arsenik maruziyeti için idrar arsenik düzeyleri izlenir.
• Radyasyon Dozimetrisi: Çalışanların kişisel dozimetreleri ile aldıkları radyasyon dozları düzenli olarak izlenir. Bu dozimetreler, genellikle termolüminesans (TLD) veya optik stimüle luminesans (OSL) teknolojisi ile çalışır. Dozimetreler, en az üç ayda bir okunmalı ve sonuçlar kişisel maruziyet kayıtlarına işlenmelidir.

Maruziyet Sınırları (Türkiye Mevzuatı):

• Yıllık Eşdeğer Doz (Yıllık Eşdeğer Doz): Nükleer Tıp ve Radyoloji Ünitelerinde çalışanlar için yıllık eşdeğer doz sınırı 20 mSv (milisievert)‘dir.
• Ancak, bu sınırın aşılmadığı durumlarda, aşağıdaki durumlarda yıllık eşdeğer dozun 50 mSv‘ye kadar çıkmasına izin verilebilir:
• İşe giriş muayenesi veya periyodik muayeneler sırasında,
• Acil durumlar ve kurtarma operasyonları sırasında,
• Kişisel koruyucu ekipmanların (KKD) yetersiz olduğu durumlarda.
• Yıllık Ortalama Etkin Doz: Yıllık ortalama etkin dozun 20 mSv‘yi aşmaması gerekmektedir.
• Tek Doz Etkisi: Tek seferde alınan radyasyon dozunun akut etkileri belirler. Örneğin, bir radyolojik görüntüleme işlemi sırasında alınan doz genellikle 0.1 mSv civarındadır.

Klinik Tablo

İyonizan radyasyona maruziyetin etkileri maruziyetin süresine, dozuna ve türüne göre değişiklik gösterir. Akut maruziyetlerde cilt yanıkları, eritem, ödem, bül, ülserasyon, saç dökülmesi, bulantı, kusma, ishal, baş dönmesi, kasılmalar görülebilir. Kronik maruziyetlerde ise cilt kanserleri, katarakt, sterilite, genetik mutasyonlar, kanser riski artışı gibi etkiler ortaya çıkabilir. Düşük dozlu radyasyonun uzun süreli maruziyeti, kanser riskini artırır.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

Meslek Hastalığı Bildirimi:

• İş kazası ve meslek hastalığı durumlarında, işverenlerin bildirim yükümlülükleri 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmeliklerle düzenlenmiştir.
• Meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’na bildirimi, hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde yapılmalıdır. Bu bildirimde “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.
• Bildirim, işveren tarafından ilgili Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) il müdürlüğüne veya hizmet merkezine yapılır.

SGK Süreci:

• Bildirimi yapılan meslek hastalığı, SGK tarafından incelenir ve gerekli görülen durumlarda yetkili sağlık kuruluşlarına (meslek hastalıkları hastaneleri, üniversite hastaneleri vb.) sevk edilir.
• Yetkili sağlık kuruluşlarınca yapılan tetkik ve değerlendirmeler sonucunda hazırlanan raporlar SGK’ya iletilir.
• SGK, meslek hastalığı tanısını kesinleştirdiğinde, sigortalıya gerekli hakları (iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri vb.) bağlar.

İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri Ziyareti:

• İşyeri hekimleri, radyoloji ünitelerini düzenli olarak ziyaret ederek çalışma ortamını, kullanılan cihazları, radyasyon kaynaklarını ve çalışanların maruziyet düzeylerini gözlemlemelidir.

Risk Değerlendirmesi:

• Radyoloji ünitelerinde yapılan risk değerlendirmelerinde, iyonizan radyasyonun maruziyet sınır değerleri, çalışanların maruziyet düzeyleri, kullanılan ekipmanların teknik özellikleri ve alınan koruyucu önlemler detaylı olarak incelenmelidir.
• Risk değerlendirmesi, periyodik olarak güncellenmeli ve elde edilen yeni verilere göre revize edilmelidir.

Koruyucu Önlemler:

• Teknik Önlemler:
• Radyasyon kaynaklarının bulunduğu alanlara girişler sınırlandırılmalı ve uygun uyarı levhaları konulmalıdır.
• Kullanılan tüm radyolojik cihazların periyodik bakımları yapılmalı ve güvenlikleri sağlanmalıdır.
• Kişisel koruyucu ekipmanlar (kurşun önlükler, kurşun gözlükler, tiroid koruyucular vb.) doğru bir şekilde kullanılmalı ve bakımları yapılmalıdır.
• Havalandırma sistemleri etkin bir şekilde çalışır durumda olmalı ve düzenli olarak kontrol edilmelidir.
• Çalışma alanlarının aydınlatması yeterli düzeyde olmalı ve göz yorgunluğunu önleyecek şekilde ayarlanmalıdır.
• İdari Önlemler:
• Çalışma süreleri, çalışma ortamının özelliklerine göre düzenlenmeli ve mümkünse radyasyona maruziyet süresi sınırlandırılmalıdır.
• Radyoloji ünitesinde çalışan personel düzenli olarak radyasyon dozimetresi kullanarak bireysel dozlarını takip etmelidir.
• Radyasyon güvenliği konusunda çalışanlara düzenli eğitimler verilmelidir.
• Riskli grupların (gebe, emziren, çocuk vb.) radyoloji ünitelerinde çalışması engellenmelidir.
• İşe giriş ve periyodik muayenelerde radyasyon maruziyetine yönelik ek tetkikler yapılmalıdır.

Dozimetre Yönetimi

Dozimetre Yönetimi:

• Radyoloji ünitelerinde çalışan tüm personelin kişisel dozimetre kullanması zorunludur.
• Dozimetreler, çalışanların maruz kaldığı radyasyon dozunu ölçmek için kullanılır.
• Dozimetreler, belirli periyotlarla (genellikle aylık veya üç aylık) okunmalı ve sonuçlar kişisel maruziyet kayıtlarına işlenmelidir.
• Bu kayıtlar, yasal düzenlemeler gereği belirli bir süre boyunca saklanmalıdır.
• Dozimetre sonuçları, risk değerlendirmesi ve koruyucu önlemlerin etkinliğinin değerlendirilmesinde önemli bir veri kaynağıdır.
• Dozimetrelerin doğru bir şekilde kullanılmadığı veya hasar gördüğü durumlarda derhal değiştirilmesi gerekmektedir.

Vaka Yaklaşımı

Vaka Yaklaşımı:

• Radyasyona maruziyet şüphesi olan bir kişide, öncelikle maruziyetin kaynağı, süresi ve dozu belirlenmelidir.
• Klinik bulgular ve laboratuvar sonuçları değerlendirilerek uygun takip ve tedavi planı oluşturulmalıdır.
• Eğer maruziyet dozu yüksekse ve klinik bulgular ciddiyse, ilgili uzman hekime (radyasyon onkoloğu, fizik tedavi uzmanı vb.) sevk yapılmalıdır.
• Meslek hastalığı bildirimi süreçleri titizlikle takip edilmelidir.