Matbaa Sektöründe Çözücü ve Mürekkep Maruziyeti: İşyeri Hekimleri İçin Bir Kılavuz

Matbaa ve baskı sektörü, modern yaşamın vazgeçilmez bir parçası olmakla birlikte, çalışma ortamında çeşitli kimyasal maddelere maruziyetin kaçınılmaz olduğu bir sektördür. Özellikle çözücüler ve mürekkepler, hem çalışanların solunum yoluyla hem de deri yoluyla vücuda alınabilen ve çeşitli sağlık sorunlarına yol açabilen maddelerdir. Bu rehber, işyeri hekimlerinin matbaa sektöründeki bu maruziyetleri tanıması, değerlendirmesi ve önleyici tedbirleri alması konusunda klinik bir rehber niteliği taşımaktadır.

Tanı Kriterleri ve Maruziyet Sınırları

Matbaa sektöründe kullanılan başlıca çözücüler ve mürekkepler arasında toluen, ksilen ve izopropil alkol (IPA) bulunmaktadır. Bu maddelerin maruziyet sınır değerleri ve tanı kriterleri aşağıda detaylandırılmıştır:

Toluen

Maruziyet Sınır Değerleri (TWA): 50 ppm (TWA), 100 ppm (STEL)

Sağlık Üzerindeki Etkileri: Gözde ve solunum yollarında irritasyona yol açar. Çok düşük etkilenim düzeylerinde dahi astım veya diğer alerjik belirtilere yol açabilen duyarlılıklara neden olma potansiyeli fazladır. Merkezi sinir sistemine zarar verebilir. Baş ağrısı, yorgunluk, halsizlik, denge bozukluğu, sersemlik hissi gibi belirtiler görülebilir.

Ksilen

Maruziyet Sınır Değerleri (TWA): 100 ppm (TWA), 40 ppm (STEL)

Sağlık Üzerindeki Etkileri: Göz, burun ve boğaz irritasyonu, prenarkotik sendrom (baş ağrıları, yorgunluk, halsizlik, denge bozukluğu, sersemlik hissi vb.) merkezi sinir sistemine zarar verebilir. Ciltte kuruluk, çatlama ve tahrişe neden olabilir.

İzopropil Alkol (IPA)

Maruziyet Sınır Değerleri (TWA): 400 ppm (TWA), 100 ppm (STEL)

Sağlık Üzerindeki Etkileri: Göz, burun ve boğaz irritasyonu yapar. Yüksek konsantrasyonlarda merkezi sinir sistemini depresyona uğratabilir. Ciltte kuruluk ve tahrişe neden olabilir.

Klinik Tablo ve Meslek Hastalığı Bildirimi

Matbaa sektöründe çözücü ve mürekkep maruziyetine bağlı olarak gelişebilecek meslek hastalıkları şunlardır:

• Deri Hastalıkları: Toksik ve alerjik kontakt dermatit, kontakt ürtiker, mesleki akne ve folikülit, deri kanseri.
• Solunum Sistemi Hastalıkları: Mesleki astım, kronik bronşit, pnömokonyoz (toz maruziyetine bağlı).
• Nörolojik Etkiler: Periferik nöropati, santral sinir sistemi depresyonu, baş ağrısı, yorgunluk, denge bozukluğu gibi belirtiler.
• Böbrek ve Karaciğer Hasarı: Bazı çözücüler böbrek ve karaciğer üzerinde toksik etki gösterebilir.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci:

Türkiye’de meslek hastalığı bildirimi, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından belirlenen prosedürlere göre yapılmaktadır. İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi olan bir çalışanın durumu, işvereni tarafından SGK’ya ve ilgili meslek hastalıkları hastanelerine bildirilmelidir. Bildirim süresi, olayın öğrenilmesinden itibaren üç iş günü içinde yapılmalıdır. Bu bildirimler için “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılmalıdır.

İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri Ziyareti ve Risk Değerlendirmesi

İşyeri hekiminin matbaa sektöründeki riskleri değerlendirmesi için aşağıdaki adımları izlemesi önerilir:

1. İşyerini Tanıma: Üretim süreçlerini, kullanılan kimyasalları, makine ve ekipmanları, çalışma ortamını tanımak.
2. Çözücü ve Mürekkep Maruziyetini Değerlendirme: Kullanılan çözücülerin ve mürekkeplerin türlerini, konsantrasyonlarını, maruziyet sürelerini ve çalışanların bu maddelere maruz kalma biçimlerini belirlemek. Bu amaçla Hızlı Maruziyet Değerlendirmesi (QEC) gibi yöntemler kullanılabilir. Ortam ölçümleri yapılmalı, ölçüm sonuçları Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MGBF-MSDS) ile karşılaştırılmalıdır.
3. Risk Değerlendirmesi (RD): Tehlikeleri belirlemek, kimlerin nasıl zarar göreceğini saptamak, riskleri analiz etmek, kontrol önlemlerine karar vermek ve uygulamak, ardından RD’yi gözden geçirmek ve güncellemek.

Koruyucu Önlemler

Matbaa sektöründe çözücü ve mürekkep maruziyetini azaltmak için alınması gereken başlıca koruyucu önlemler şunlardır:

• Kaynakta Kontrol:
• Mümkünse kimyasalların kullanımını azaltmak veya daha az zararlı olanlarla değiştirmek (ikame).
• Kapalı sistemler kullanmak, otomasyonu artırmak.
• Yerel ve genel havalandırma sistemlerini etkin kullanmak.
• Buharlaşmayı azaltacak önlemler almak (örneğin, kapalı sistemler, kapalı bidonlar kullanmak).
• Kişisel Koruyucu Donanım (KKD):
• Solunum Sistemi Koruyucuları: Maruziyetin türüne ve konsantrasyonuna uygun olarak uygun filtreli maskeler veya tam kapalı devre solunum cihazları kullanılmalıdır.
• Deri ve Göz Koruyucuları: Kimyasallara dayanıklı eldivenler, gözlükler, yüz siperleri kullanılmalıdır.
• Koruyucu Giysiler: Kimyasallara dayanıklı özel iş elbiseleri kullanılmalıdır.
• İşyeri Hijyeni ve Eğitim:
• Çalışanların kişisel hijyenlerine dikkat etmelerini sağlamak.
• Yemek, içme ve sigara kullanım alanlarını çalışma alanlarından ayırmak.
• Kimyasal maddelerle ilgili riskler ve korunma yöntemleri hakkında düzenli eğitimler vermek.
• KKD’lerin doğru kullanımı ve bakımı konusunda eğitim vermek.
• Sağlık Gözetimi:
• İşe giriş ve periyodik muayenelerde biyolojik izlem (kan ve idrar testleri) yapılmalıdır.
• Toluen için metil hipürük asit, ksilen için metil hipürük asit ve fenol ölçümleri yapılabilir.

Pratik Uygulama ve Vaka Yaklaşımı

Örnek Vaka: Bir matbaa işçisinde, birkaç yıldır devam eden baş ağrısı, yorgunluk, dengesizlik ve mide bulantısı şikayetleri ile işyeri hekimine başvurması. İşyeri hekimi, yaptığı risk değerlendirmesi ve ortam ölçümlerinde, işçinin toluen ve ksilen gibi çözücülere yüksek düzeyde maruz kaldığını tespit eder. Biyolojik izlemde, toluen için idrar metil hipürük asit seviyesinin normalin üzerinde olduğu, ksilen için ise idrar metil hipürük asit seviyesinin yüksek olduğu saptanır. Bu durumda işyeri hekimi, işçinin bu maruziyetten uzaklaştırılması, gerekli tıbbi tedavinin başlanması ve işyeri ortamındaki havalandırma ve KKD kullanımının iyileştirilmesi yönünde önlemler almalıdır.

Sonuç

Matbaa sektöründe çözücü ve mürekkep maruziyeti ciddi sağlık sorunlarına yol açabilmektedir. İşyeri hekimlerinin doğru tanı, risk değerlendirmesi ve uygun önleyici tedbirlerle bu riskleri en aza indirmesi, çalışanların sağlığı ve güvenliği açısından büyük önem taşımaktadır.