Diş Hekimliği Mesleki Riskleri: Cıva, Akrilik, Radyasyon

Diş Hekimliğinde Mesleki Riskler: Cıva, Akrilik ve Radyasyon

Diş hekimliği mesleği, hem hastaların ağız ve diş sağlığını korumak hem de genel olarak vücut sağlığını iyileştirmek için çeşitli riskler barındırmaktadır. Bu risklerin başında cıva, akrilik ve radyasyon gelmektedir. Bu rehberde, işyeri hekimlerinin bu riskleri tanıması, değerlendirmesi ve yönetimi konusunda pratik bilgiler sunulması amaçlanmıştır.

Cıva Maruziyeti ve Meslek Hastalıkları

Diş hekimliğinde en sık karşılaşılan mesleki risklerden biri cıvadır. Cıva, hem elemental (metalik) hem de bileşik formlarda bulunabilir. Diş dolgularında kullanılan amalgam, amalgam dolguların hazırlanması ve cıvalı diş protezlerinin işlenmesi sırasında cıva buharı ve partikülleri açığa çıkar. Cıva, sinir sistemi, böbrekler ve üreme sistemi üzerinde toksik etkilere sahip olup, özellikle merkezi sinir sistemi üzerinde geri dönüşü olmayan zararlara yol açabilir. Cıva zehirlenmesinin erken belirtileri arasında; ağızda metalik tat, diş etlerinde iltihaplanma, diş eti kanaması, titreme, sinirlilik, huzursuzluk, baş ağrısı, denge bozukluğu, sersemlik hissi, hafıza zayıflığı ve koordinasyon bozukluğu yer alır. İleri vakalarda böbrek yetmezliği ve nörolojik hasarlar görülebilir.

Tanı Kriterleri ve Maruziyet Sınırları

Cıva maruziyetinin değerlendirilmesinde biyolojik izlem temel alınır. Kan ve idrar örneklerinde cıva seviyelerinin ölçümü yapılır. Türkiye’deki yasal düzenlemelere göre, cıva maruziyeti için belirlenen limitler şunlardır:

• TWA (8 saat): 0.05 mg/m³ (Civa buharı, civa buharları ve civa tozu için)
• STEL (15 dakika): 0.1 mg/m³
• Biyolojik İzlem: Kan cıva düzeyi < 10 µg/L, İdrar cıva düzeyi < 50 µg/g kreatinin

Klinik Tablo ve Meslek Hastalığı Bildirimi

Cıva zehirlenmesinin erken belirtileri; ağızda metalik tat, diş etlerinde iltihaplanma, diş eti kanaması, titreme, sinirlilik, huzursuzluk, baş ağrısı, denge bozukluğu, hafıza zayıflığı, koordinasyon bozukluğu, böbrek hasarıdır. İleri vakalarda nörolojik hasarlar görülebilir. Meslek hastalığı olarak bildirimde bulunmak için, sigortalının işten ayrıldığı tarihten itibaren en geç 1 yıl içinde ortaya çıkan ve meslek hastalığı listesinde belirtilen belirtilerin varlığı gereklidir. Bildirim, “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” ile SGK’ya yapılmalıdır.

Akrilik Maruziyeti ve Meslek Hastalıkları

Diş hekimliğinde kullanılan akrilik rezinler, polimerizasyon sırasında uçucu monomerler açığa çıkarırlar. Bu monomerler, solunum yoluyla veya cilt yoluyla vücuda alınabilir. Akrilik monomerler, solunum sistemi, cilt ve gözler üzerinde irritasyona neden olabilir. Alerjik reaksiyonlar ve kontakt dermatit gibi cilt sorunlarına yol açabilir. Solunum yoluyla maruziyet astım semptomlarını tetikleyebilir veya astım ataklarına neden olabilir.

Tanı Kriterleri ve Maruziyet Sınırları

Akrilik monomer maruziyetinin değerlendirilmesinde, özellikle solunum yoluyla maruziyetin takibi önemlidir. Türkiye’deki yasal düzenlemelere göre akrilik monomerler için maruziyet sınır değerleri şunlardır:

• TWA (8 saat): 2 mg/m³
• STEL (15 dakika): 5 mg/m³
• Biyolojik İzlem: İdrarda metil hipurat veya fenol gibi metabolitlerin ölçümü yapılabilir.

Klinik Tablo ve Meslek Hastalığı Bildirimi

Akrilik monomer maruziyetinin erken belirtileri; gözde, burunda ve boğazda irritasyon, baş ağrısı, yorgunluk, halsizlik, denge bozukluğu, sersemlik hissi, ciltte kızarıklık, kaşıntı, kuruluk, kabarcıklar ve döküntülerdir. Uzun süreli ve yüksek maruziyet astım ataklarına, kontakt dermatite ve hassasiyetin artmasına neden olabilir. Meslek hastalığı olarak bildirim için, sigortalının işten ayrıldığı tarihten itibaren en geç 1 yıl içinde ortaya çıkan meslek hastalığı listesinde belirtilen belirtilerin varlığı gereklidir. Bildirim, “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” ile SGK’ya yapılmalıdır.

Radyasyon Maruziyeti ve Meslek Hastalıkları

Diş hekimliğinde kullanılan radyografi cihazları, iyonize edici olmayan radyasyon yayar. Ancak, dental radyografi sırasında açığa çıkan X-ışınları, iyonize radyasyon olarak kabul edilir. Yüksek dozda radyasyona maruziyet, özellikle uzun süreli ve tekrarlayan durumlarda kanser riskini artırabilir. Dental radyografinin yoğun kullanımı, hem diş hekimleri hem de yardımcı sağlık personeli için risk oluşturur.

Tanı Kriterleri ve Maruziyet Sınırları

Radyasyon maruziyetinin değerlendirilmesinde, radyasyon dozu ölçülür. Türkiye’deki yasal düzenlemelere göre, dental radyografi için yıllık radyasyon dozu sınırı 5 mSv (milisievert)‘dir. Bu sınırın aşılması durumunda, maruziyetin kaynağı belirlenmeli ve gerekli önlemler alınmalıdır.

Klinik Tablo ve Meslek Hastalığı Bildirimi

Radyasyona maruziyetin erken belirtileri hemen ortaya çıkmayabilir. Genellikle maruziyetten birkaç saat sonra gözlerde kızarıklık, yanma, sulanma, ışığa hassasiyet ve bulanık görme gibi belirtiler ortaya çıkar. Uzun süreli ve yüksek doz maruziyetlerde katarakt, körlük gibi kalıcı görme sorunları ve kanser riski artabilir. Meslek hastalığı olarak bildirimde bulunmak için, sigortalının işten ayrıldığı tarihten itibaren en geç 1 yıl içinde ortaya çıkan meslek hastalığı listesinde belirtilen belirtilerin varlığı gereklidir. Bildirim, “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” ile SGK’ya yapılmalıdır.

Genel Önleyici Tedbirler ve İşyeri Hekimi Yaklaşımı

Diş hekimliğinde çalışanların sağlığı ve güvenliği için alınması gereken temel önlemler şunlardır:

• Cıva Hijyen Protokolü: Cıva ile çalışırken kapalı sistemler kullanılmalı, cıva buharı yayan cihazlar (örneğin amalgam dolgu cihazları) iyi havalandırılan bir ortamda çalıştırılmalı, cıva buharı yayan cihazların çalışma alanları iyi havalandırılmalıdır. Cıva ile temas eden yüzeyler düzenli olarak temizlenmeli, cıva atıkları özel atık kaplarında toplanmalı ve ilgili mevzuata uygun şekilde bertaraf edilmelidir. Cıva ile çalışırken uygun kişisel koruyucu donanımlar (eldiven, maske, gözlük) kullanılmalıdır. Cıva maruziyeti riski taşıyan işlerde çalışanlar için periyodik sağlık gözetimleri yapılmalı ve kan ve idrar örneklerinde cıva seviyeleri kontrol edilmelidir.
• Akrilik Hijyen Protokolü: Akrilik monomerlerin buharlaşmasını önlemek için kapalı sistemler kullanılmalı, çalışma alanları iyi havalandırılmalı, uygun kişisel koruyucu donanımlar (maske, eldiven, gözlük) kullanılmalıdır. Akrilik monomer maruziyeti riski taşıyan işlerde çalışanlar için periyodik solunum fonksiyon testleri ve kan örneklerinde akrilik monomer seviyelerinin ölçümü yapılmalıdır.
• Radyasyon Hijyen Protokolü: Dental radyografi cihazlarının kullanımı sırasında, radyasyon maruziyetini en aza indirmek için uygun kurşun önlükler, tiroid koruyucular ve gözlükler kullanılmalıdır. Cihazların bakımı ve kalibrasyonu düzenli olarak yapılmalı, radyasyon dozimetreleri kullanılmalı ve kayıt altına alınmalıdır. Radyasyona maruz kalan diş hekimleri ve yardımcı sağlık personeli için yıllık radyasyon dozu takibi yapılmalı ve kayıt altına alınmalıdır.

İşyeri Hekiminin Yaklaşımı

İşyeri hekimi, diş hekimliğinde karşılaşılan bu mesleki riskleri tanımalı, risk değerlendirmesi yapmalı ve bu risklere yönelik uygun önleyici ve koruyucu tedbirleri belirlemelidir. İşyeri hekimi, maruziyet sınır değerlerini bilmeli, bu değerlere göre çalışanların maruziyetini değerlendirmeli ve gerekli durumlarda biyolojik izlem ve diğer tetkikleri istemelidir. Meslek hastalığı şüphesi veya tanısı durumunda, ilgili mevzuata uygun olarak SGK’ya bildirimde bulunmalıdır.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’na hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde bildirim yapması zorunludur. Bu bildirimde “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır. Meslek hastalığı listesinde belirtilen hastalıklar için yükümlülük süreleri dikkate alınır.

Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

Risk değerlendirmesi, işyerinde bulunan tüm tehlikeleri ve bu tehlikelerden kaynaklanan riskleri belirleme sürecidir. Diş hekimliğinde cıva, akrilik monomerleri ve radyasyon gibi başlıca risk etkenleri belirlenmeli ve bu risklere yönelik uygun önleyici ve koruyucu tedbirler alınmalıdır. Bu tedbirler:

• Cıva için: Kapalı sistemler, iyi havalandırma, uygun kişisel koruyucu donanımlar, periyodik biyolojik izlem.
• Akrilik monomerleri için: Kapalı sistemler, iyi havalandırma, uygun kişisel koruyucu donanımlar, periyodik solunum fonksiyon testleri, kan ve idrar analizleri.
• Radyasyon için: Kurşun önlükler, tiroid koruyucular, gözlükler, uygun X-ışını filtreleri, cihazların düzenli bakımı, radyasyon dozu takibi.

Vaka Yaklaşımı

Bir vaka ile karşılaşıldığında, öncelikle hastanın mesleki öyküsü alınmalı, fizik muayenesi yapılmalı ve gerekiyorsa ilgili tetkikler istenmelidir. Cıva maruziyeti şüphesi olan bir hastada; kan ve idrar cıva seviyeleri bakılmalı, nörolojik muayene yapılmalıdır. Akrilik monomer maruziyeti şüphesi olan bir hastada; solunum fonksiyon testleri ve kan/idrar akrilik metabolitleri düzeyleri kontrol edilmelidir. Radyasyon maruziyeti şüphesi olan bir hastada; radyasyon dozu ölçülmeli ve klinik bulgulara göre değerlendirme yapılmalıdır.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

Diş hekimliğinde meslek hastalıkları ve iş kazaları konusunda işverenlerin bildirim yükümlülükleri bulunmaktadır. İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’ya bildirimi, öğrenildiği tarihten itibaren 3 iş günü içinde yapılmalıdır. Bu bildirim için “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılmalıdır.