Portör Muayenesi: Kimler, Ne Zaman, Nasıl Yapılır?

İş sağlığı ve güvenliği mevzuatımızda yer alan ve çalışanların sağlığını korumak, geliştirmek ve çalışma şartlarından kaynaklanabilecek olumsuz etkileri önlemek amacıyla yapılan sağlık gözetimi, iş sağlığı hizmetlerinin önemli bir parçasıdır. Bu kapsamda, belirli iş kollarında ve risk gruplarında yer alan çalışanlar için yapılan portör muayeneleri, hem bireysel hem de toplum sağlığı açısından büyük önem taşımaktadır.

Portör Muayenesi Nedir?

Portör muayenesi, bulaşıcı hastalık taşıyıcısı olan kişilerin (portörlerin) tespit edilmesi amacıyla yapılan bir sağlık kontrolüdür. Özellikle gıda sektörü başta olmak üzere, sağlık kuruluşları, çocuk bakım yurtları ve benzeri toplu yaşam alanlarında çalışan personelin bulaşıcı hastalık taşıyıcısı olup olmadığının belirlenmesi için bu muayeneler yapılmaktadır.

Kimler Portör Muayenesi Yaptırmalıdır?

İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatımız ve ilgili genelgeler uyarınca, aşağıdaki iş kollarında çalışan kişilerin portör muayenesi yaptırması zorunludur:

• Gıda Üretim ve Satış Yerleri ile Toplu Tüketim Yerleri: Bu alanlarda çalışan ve gıda ile doğrudan temas eden tüm personelin (aşçılar, garsonlar, servis personeli, temizlik personeli vb.) portör muayenesi yaptırması gerekmektedir.
• Sağlık Kuruluşları: Hastaneler, poliklinikler ve benzeri sağlık kuruluşlarında çalışan personelin (hemşireler, laboratuvar teknisyenleri, temizlik personeli vb.) portör muayenesi yaptırması gerekmektedir.
• Çocuk Bakım Yurtları ve Kreşler: Bu kurumlarda çalışan personelin de portör muayenesi yaptırması zorunludur.
• Diğer Hijyenik Önemi Olan İş Kolları: Hamam, sauna, kuaför, berber gibi hijyenin önemli olduğu ve insanlarla doğrudan temasın söz konusu olduğu diğer iş kollarında çalışan personelin de portör muayenesi yaptırması gerekebilir.

Portör Muayenesi Ne Zaman Yapılmalıdır?

Portör muayenelerinin sıklığı, ilgili mevzuat ve işin niteliğine göre değişiklik göstermekle birlikte, genellikle aşağıdaki gibi belirlenmiştir:

• Gıda Sektörü ve Sıhhi Müesseseler: Her 3 ayda bir.
• Sağlık Kuruluşları: Her 6 ayda bir.
• Çocuk Bakım Yurtları ve Kreşler: Her 6 ayda bir.
• Diğer Hijyenik Önemi Olan İş Kolları: İşin niteliğine ve risk değerlendirmesine göre belirlenir.

Portör Muayenesi Nasıl Yapılır?

Portör muayeneleri, Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenen tetkikler ve işyerinin risk değerlendirmesi sonuçlarına göre yapılmalıdır. Genel olarak yapılan portör muayeneleri ve tetkikleri şunlardır:

• Gaita Kültürü: Salmonella ve Shigella yönünden, en az yılda bir yapılır.
• Dışkının Mikroskobik İncelenmesi: Entamoeba, histolytica kistleri, giardia lamblia kistleri ve helmint yumurtaları yönünden, en az 6 ayda bir yapılır.
• Boğaz ve Burun Kültürü: Staphylococcus aureus yönünden, en az yılda bir yapılır.
• Akciğer Grafisi: Tüberküloz yönünden, en az yılda bir yapılır.

Bu tetkikler, işe yeni başlayanlarda işe giriş muayenesi ile birlikte, çalışanlarda ise periyodik portör taraması şeklinde yapılır. Sonuçlara göre etkili bir surveyans sistemi kurularak, olası bulaşma kaynakları ve yayılma yolları hakkında bilgi sahibi olunmalı ve gerekli önlemler alınmalıdır.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’ya bildirilmesi, öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde zorunludur. Bu bildirimde “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.

İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri hekiminin temel görevlerinden biri, işyerini ve çalışma ortamını tanıyarak risk değerlendirmesi yapmaktır. Bu doğrultuda:

• İşyerini Tanıma ve Risk Değerlendirmesi: İşyerinin üretim akış şeması üzerinde psikososyal, ergonomik, biyolojik, kimyasal ve fiziksel tehlike kaynakları belirlenmeli, riskli noktalar ve bunlara maruz kalan çalışanlar saptanmalıdır.
• Çalışma Ortamı Gözetimi: İşyeri hekimi, çalışma ortamının gözetimini yaparak, alınması gereken önlemleri belirlemeli ve işverene önerilerde bulunmalıdır. Ortam ölçümleri yapılmalı ve analizler gerçekleştirilmelidir.
• Koruyucu Önlemler: Tehlikelerin kaynağında yok edilmesi veya azaltılmasına yönelik önlemlere öncelik verilmeli, risk değerlendirmesi sonuçlarına göre gerekli önlemler alınmalıdır. Kişisel koruyucu donanımların (KKD) seçimi ve kullanımı konusunda işçilere eğitim verilmelidir.

Vaka Yaklaşımı

Bir vaka yaklaştığında, öncelikle iş anamnezi alınmalı, bilinen etkenlere maruz kalma süresi ve miktarı, çalışma süresi, alınan koruyucu önlemler, kullanılan KKD’ler ve diğer risk faktörleri sorgulanmalıdır. Fizik muayene ile birlikte gerekli laboratuvar tetkikleri, radyolojik muayeneler ve portör muayeneleri yapılmalıdır. Bulgular değerlendirilerek çalışanın işe uygunluğu hakkında kanaat belirtilmelidir.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’ya bildirilmesi, öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde zorunludur. Bu bildirimde “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır. SGK tarafından sağlanan gelir ve diğer haklar için bu bildirimler büyük önem taşır.

Gıda Sektöründe Portör Muayenesi

Gıda sektöründe çalışanlar için portör muayeneleri, özellikle Gaita Kültürü (Salmonella ve Shigella yönünden) ve Dışkı Mikroskobik İncelemesi (Entamoeba, histolytica kistleri, giardia lamblia kistleri ve helmint yumurtaları yönünden) büyük önem taşır. Ayrıca Boğaz ve Burun Kültürü (Staphylococcus aureus yönünden) ve Akciğer Grafisi (Tüberküloz yönünden) de düzenli olarak yapılmalıdır. Bu muayeneler, bulaşıcı hastalıkların yayılmasını önlemek ve hem çalışanların hem de toplumun sağlığını korumak amacıyla kritik öneme sahiptir.