Günde 7,5 Saatten Az Çalışması Gerekenler: Tanılar ve İşyeri Hekimliği Yaklaşımı

Günde 7,5 Saatten Az Çalışması Gerekenler: Tanılar ve İşyeri Hekimliği Yaklaşımı

İş sağlığı ve güvenliği mevzuatında, bazı iş kollarında veya belirli sağlık koşulları nedeniyle çalışanların günlük çalışma sürelerinin sınırlandırılması öngörülmüştür. Bu düzenlemeler, hem çalışanların sağlığını korumayı hem de iş verimliliğini sürdürmeyi amaçlamaktadır. İşyeri hekimleri olarak, bu düzenlemelerin klinik ve yasal dayanaklarını bilmek, tanı kriterlerini anlamak ve bu doğrultuda koruyucu ve önleyici tedbirleri almak büyük önem taşımaktadır.

Hangi Durumlarda Çalışma Süresi Sınırlandırılır?

Türkiye’deki mevzuata göre, günde 7,5 saatten az çalışması gerekenler için çeşitli tanı grupları ve bu grupların çalıştırılmaması gereken iş kolları belirlenmiştir. Bu durumlar, genellikle;

• Fiziksel Etkenlere Maruziyet:
• Gürültü: 80 dB(A) ve üzerindeki gürültü seviyelerinde çalışanlar, işe giriş ve periyodik muayenelerde odyometri testi ile sağlık gözetimine tabi tutulmalıdır. Gürültü düzeyi 85 dB(A)’yı aşıyorsa çalışanların mutlaka kulak koruyucuları kullanmaları sağlanmalıdır.
• Titreşim: El-kol titreşimine maruz kalan çalışanların sekiz saatlik çalışma süresi için belirlenen sınır değerleri aşmamaları durumunda, işe giriş ve periyodik muayenelerde karpal tünel sendromu, tendinit gibi kas-iskelet sistemi hastalıkları açısından incelemeler yapılmalıdır.
• İyonizan Radyasyon: Yeraltı veya radyoaktif maddelerle çalışmalarda, çalışanların radyasyona maruziyetini düzenli olarak takip etmek ve gerekli önlemleri almak gereklidir.
• Kimyasal Maddelere Maruziyet:
• Kurşun ve Arsenik: Bu maddelere maruz kalan çalışanların işe giriş ve periyodik muayenelerinde kan, idrar ve dışkı analizleri yapılmalı, karaciğer ve böbrek fonksiyonları değerlendirilmelidir.
• Civa: Civa maruziyetinin takibi için idrar ve kan analizleri yapılmalıdır.
• Beyaz Fosfor: Çalışanların işe giriş ve periyodik muayenelerinde çene ve diş filmleri çektirilerek, fosfor maruziyetinin erken belirtileri aranmalıdır.
• Organik Fosfor (İnsektisitler): Kolinesteraz aktivitesi tayini yapılmalı, maruziyet süresince ve sonrasında takip sürdürülmelidir.
• Biyolojik Etkenlere Maruziyet:
• Biyolojik Etkenler: Grup 3 ve 4 biyolojik etkenlere maruz kalan çalışanların işe giriş ve periyodik muayeneleri yapılmalı, enfeksiyon riski açısından değerlendirilmelidir.
• Fiziksel ve Ergonomik Etkenler:
• Postür ve Yük Kaldırma: Ağır yük kaldırma, tekrarlayan hareketler, ergonomik olmayan çalışma pozisyonları ve ağır yük taşıma gibi nedenlerle bel ağrıları, kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları gelişebilir. Bu nedenle işe giriş ve periyodik muayenelerde bu konulara dikkat edilmelidir.
• Psikososyal Etkenler: İş stresi, iş güvencesizliği, olumsuz çalışma koşulları gibi faktörler, çalışanların ruhsal ve sosyal sağlığını etkileyebilir.
• Mesleki Kanserler: Kanserojen veya mutajen maddelere maruziyet nedeniyle kanser riski artan çalışanlar için özel takip ve koruyucu önlemler alınmalıdır.
• Mesleki Astım: Alerjenlere maruziyet sonucu gelişen solunum yolu tıkanıklıkları için erken tanı ve önleyici tedbirler önemlidir.
• Mesleki Deri Hastalıkları: Özellikle kimyasallara maruziyet sonucu gelişen kontakt dermatit, alerjik dermatit gibi durumlar için işe giriş ve periyodik muayenelerde değerlendirme yapılmalıdır.

Yasal Mevzuat ve SGK Süreci

Ülkemiz mevzuatında, 4857 Sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelikler, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin kapsamını belirlemektedir. İş kazası ve meslek hastalığı durumlarında bildirim yükümlülükleri de bu mevzuatta açıkça belirtilmiştir. İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’ya bildirimi zorunludur. Bu bildirimde “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.

İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri hekiminin görevleri arasında, çalışma ortamının gözetimi ve işyerindeki risklerin değerlendirilmesi yer alır. Bu kapsamda;

• Risk Değerlendirmesi (RD): İşyerinde bulunan tüm tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelere maruz kalanların kimler olduğunun saptanması, risklerin analizi ve alınacak kontrol önlemlerinin belirlenmesi ve uygulanması gerekir.
• Çalışma Ortamı Gözetimi: İşyeri hekimi, çalışma ortamındaki fiziksel, kimyasal, biyolojik ve ergonomik etkenleri değerlendirmeli, gerekli ölçümleri yaptırmalı ve sonuçlarını işverene bildirmelidir.
• Koruyucu Önlemler: Tehlikelerin kaynağında yok edilmesi veya risklerin en aza indirilmesi esastır. Bu kapsamda; mühendislik kontrolleri (havalandırma, izolasyon vb.), idari kontroller (iş rotasyonu, çalışma süresinin düzenlenmesi vb.) ve kişisel koruyucu donanımların (KKD) kullanımı gibi önlemler alınmalıdır.

Pratik Uygulamalar ve Vaka Yaklaşımı

İşyeri hekimleri, risk değerlendirmesi sonuçlarına göre, günde 7,5 saatten az çalışması gereken çalışanları belirlemeli ve bu çalışanlara yönelik özel sağlık gözetimi programları oluşturmalıdır. Örneğin;

• Gürültüye Maruz Kalanlar: Odyometri testleri ile işitme kaybı erken tespit edilmeli, uygun kulak koruyucuları sağlanmalı ve kullanımı konusunda eğitim verilmelidir.
• Kurşun ve Arsenik Maruziyeti Olanlar: Periyodik kan ve idrar testleri ile takip edilmeli, karaciğer ve böbrek fonksiyonları değerlendirilmelidir.
• Titreşime Maruz Kalanlar: El-kol titreşimi veya tüm vücut titreşimine maruz kalanlarda kas-iskelet sistemi muayeneleri yapılmalı, özellikle beyaz parmak hastalığı ve bel ağrıları açısından değerlendirme yapılmalıdır.
• Kimyasallara Maruz Kalanlar: İşyeri hekimi, kullanılan kimyasalların malzeme güvenlik bilgi formlarına (MGBF-MSDS) ulaşmalı, sağlık risklerini öğrenmeli ve bu risklere yönelik biyolojik izlem ve diğer tetkikleri planlamalıdır.

Bu yaklaşım, çalışanların sağlığını korumak ve iş kazaları ile meslek hastalıklarını önlemek için kritik öneme sahiptir. İşyeri hekimlerinin bu konudaki bilgi ve deneyimlerini sürekli güncel tutmaları, ulusal ve uluslararası mevzuata hakim olmaları ve risk değerlendirmelerini etkin bir şekilde yapmaları gerekmektedir.