Petrokimya Sektörü Çalışanlarında Sağlık Gözetimi

Giriş

Petrokimya sektörü, doğası gereği karmaşık ve tehlikeli maddelerle çalışmayı gerektiren, bu nedenle de çalışanların sağlığı ve güvenliği açısından özel bir önem taşıyan bir sektördür. Bu sektörde yer alan işçiler, benzen, hidrojen sülfür (H2S) gibi uçucu organik bileşiklere ve yüksek sıcaklık, basınç, gürültü, titreşim gibi fiziksel etkenlere maruz kalabilmektedirler. Ayrıca, bu sektördeki çalışmalar, potansiyel olarak yangın ve patlama riskleri de taşımaktadır.

Bu rehber, petrokimya sektöründe çalışan işyeri hekimlerine yönelik olarak, benzen, H2S maruziyeti ve yangın riski gibi temel tehlikeler göz önüne alınarak bir sağlık gözetimi rehberi sunmayı amaçlamaktadır.

1. Tanı Kriterleri, Maruziyet Sınırları ve Klinik Tablo

Benzen Maruziyeti:

• Tanı Kriterleri: Benzen maruziyetinin tanısı, idrar metabolitlerinin (örneğin, fenol) ölçülmesi ile konulur. İşe giriş ve periyodik muayenelerde biyolojik izlem yapılmalıdır.
• Maruziyet Sınırları: Türkiye’de benzen için, 8 saatlik TWA (Zaman Ağırlıklı Ortalama) sınır değeri 20 mg/m³ (5 ppm) ve kısa süreli maruziyet sınırı (STEL) 25 mg/m³ (6 ppm) olarak belirlenmiştir.
• Klinik Tablo: Benzen maruziyeti sonucu ortaya çıkan akut etkiler arasında baş ağrısı, baş dönmesi, yorgunluk, mide bulantısı, iştahsızlık, mide bulantısı, kusma, karın ağrısı, ishal, mide-bağırsak sistemi rahatsızlıkları, öksürük, nefes darlığı, göğüs ağrısı, çarpıntı, sırt ağrısı, baş dönmesi, uykuya dalmada güçlük, nörolojik bulgular (konuşma bozukluğu, denge bozukluğu, hafıza kaybı, mide bulantısı, kusma), deri reaksiyonları (dermatit, egzama), kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları (bel ağrısı, eklem ağrıları), göz ve kulak rahatsızlıkları görülebilir. Kronik etkiler arasında aplastik anemi, lösemi, lenfoma gibi maligniteler yer alır.

Hidrojen Sülfür (H2S) Maruziyeti:

• Tanı Kriterleri: H2S maruziyetinin tanısı, kan örneklerinde tiyosülfat ve sülfat düzeylerinin ölçülmesi ile konulur. İşe giriş ve periyodik muayenelerde biyolojik izlem yapılmalıdır.
• Maruziyet Sınırları: Türkiye’de H2S için, 8 saatlik TWA sınır değeri 10 mg/m³ (7 ppm) olarak belirlenmiştir.
• Klinik Tablo: H2S maruziyeti sonucu ortaya çıkan akut etkiler arasında göz, burun ve boğaz tahrişi, öksürük, nefes darlığı, baş ağrısı, baş dönmesi, mide bulantısı, kusma, karın ağrısı, ishal, ciltte kuruluk, gözlerde kızarıklık, bulanık görme, göz yaşarması, mide-bağırsak sistemi rahatsızlıkları, öksürük, nefes darlığı, baş ağrısı, baş dönmesi, mide bulantısı, kusma, karın ağrısı, ishal, ciltte kuruluk, gözlerde kızarıklık, bulanık görme, göz yaşarması görülebilir. Kronik etkiler arasında solunum sistemi hasarı, sinir sistemi hasarı ve karaciğer hasarı görülebilir.

Yangın ve Patlama Riski:

• Tanı Kriterleri: Petrokimya tesislerinde yer alan yanıcı, patlayıcı maddelerin, bu maddelerin özelliklerinin ve kullanım alanlarının bilinmesi, acil durum planlarının varlığı ve bu planların etkinliği, işyeri yangın tatbikatlarının yapılması ve bu tatbikatların sonuçlarının değerlendirilmesi önemlidir.
• Klinik Tablo: Petrokimya tesislerinde meydana gelen yangınlar ve patlamalar, ciddi yaralanmalara, ölümlere, üretimde duraklamalara, çevre kirliliğine ve ekonomik kayıplara yol açabilmektedir.

2. Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

Türkiye’de meslek hastalığı bildirimi, İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu ile yapılmaktadır. Bu form, işveren tarafından doldurularak ilgili sosyal güvenlik kurumlarına (SGK) ve işyeri sağlık birimine iletilir.

İş Kazası Bildirimi: İş kazası meydana geldiğinde, iş kazasının olduğu yerdeki kolluk kuvvetlerine derhal ve SGK’na en geç kazadan sonraki üç işgünü içinde bildirilmesi zorunludur. Ayrıca 4857 sayılı İş Kanununa göre ÇSGB Bölge Çalışma Müdürlüğüne iki iş günü içinde bildirim zorunluluğu da vardır.

Meslek Hastalığı Bildirimi: Meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’na hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde bildirimi zorunludur. Bu bildirimde de “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.

3. İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri Ziyareti ve Risk Değerlendirmesi:

• İşyeri hekimi, çalışma ortamını ve süreçleri iyi tanımalıdır. İşyerinin üretim şeması üzerinde, işyerinde mevcut olan tehlikeleri (psikososyal, ergonomik, biyolojik, kimyasal ve fiziksel) saptamalıdır.
• Risk değerlendirmesi (RD) süreci, tehlikelerin belirlenmesi, kimlerin nasıl zarar göreceğinin saptanması, risklerin analizi, kontrol önlemlerine karar verilmesi ve uygulanması adımlarını içermelidir.
• Benzer biçimde maruz kalan diğer çalışanların da sağlık durumları gözden geçirilmeli ve düzenli sağlık gözetimi yapılmalıdır.

Koruyucu Önlemler:

• Benzen maruziyetinde:
• Çalışma ortamı ve süreçleri, kişisel hijyen, toplu hijyen ve koruyucu önlemlerin alınması.
• Solunum maskeleri, eldivenler, koruyucu gözlükler ve koruyucu giysiler gibi kişisel koruyucu donanımların (KKD) uygun şekilde seçimi, kullanımı ve bakımı sağlanmalıdır.
• İşveren, çalışanların sağlık ve güvenlik politikalarını belirlemeli ve bu politikalara uygun olarak yıllık çalışma planları hazırlamalıdır.
• Makinelerin bakımı ve onarımı düzenli yapılmalı, egzoz emisyonları kontrol altında tutulmalıdır.
• İşçilere, kimyasalların güvenli kullanımı, depolanması ve bertarafı konusunda eğitim verilmelidir.
• Hidrojen Sülfür (H2S) maruziyetinde:
• H2S maruziyetinin yol açtığı riskler kaynağında yok edilmeli veya azaltılmalıdır.
• Genel önleme ilkeleriyle birlikte, daha az maruziyet yaratan çalışma yöntemleri ve iş donanımları seçilmelidir.
• Çalışma ortamları gürültüyü önleyecek şekilde tasarlanmalı ve yerleşilmelidir.
• Çalışanlar, iş donanımını gürültü maruziyetini en aza indirecek biçimde doğru kullanmaları konusunda bilgilendirilmeli ve gürültünün sağlık zararları üzerine eğitilmelidir.
• Gürültünün hava yoluyla iletimini azaltmak için siperler, ses emici örtüler ve kapatma gibi yöntemler kullanılabilir.
• Yapısal gürültü iletimi perdeleme ve yalıtım gibi teknik yöntemlerle azaltılmalıdır.
• İşyerinde, üretim sistemlerinde ve iş donanımlarında düzenli bakım programları uygulanmalıdır.
• İş gürültü maruziyetini azaltacak şekilde örgütlenmelidir.
• Çalışanların maruziyet düzeyini aşan gürültüye maruz kaldıkları birimler işaretlenmeli ve buralara girişler (uygun KKD olanların dışında) yasaklanmalıdır.
• Dinlenme yerlerinde gürültü maruziyeti bu yerlerin kuruluş amacına uygun düzeye indirilmelidir.
• Gürültüye bağlı işitme kaybı (GBİK) için önleyici odyometri testi yapılmalıdır.
• İşyerinde kullanılan KKD’lerin (tıkaç, kulaklık vb.) doğru kullanımı ve bakımı konusunda eğitim verilmelidir.
• Yangın ve Patlama Riski Önleme:
• Yanıcı ve patlayıcı maddelerin depolanması ve kullanımı sırasında gerekli güvenlik önlemleri alınmalıdır.
• İşyerlerinde bulunan tüm ekipmanların bakım ve onarımları düzenli olarak yapılmalıdır.
• Yangın söndürme ekipmanlarının bakımı ve kontrolü düzenli olarak yapılmalıdır.
• Acil durum tahliye planları hazırlanmalı ve bu planlar doğrultusunda düzenli tatbikatlar yapılmalıdır.
• Çalışanlara yangın ve tahliye konularında eğitim verilmelidir.

4. Pratik Uygulanabilir Bilgi ve Vaka Yaklaşımı

Vaka Yaklaşımı:

• Örnek Vaka: 45 yaşında, erkek, petrokimya tesisinde çalışan bir işçi, son 6 aydır devam eden baş ağrısı, baş dönmesi, mide bulantısı ve kusma şikayetleri ile işyeri hekimine başvuruyor. İşyeri hekimi, işçinin yaptığı işin ağır kimyasal maruziyet içerdiğini öğreniyor.
• Öykü ve Fizik Muayene: İşçinin öyküsünde, daha önce benzer şikayetlerinin olmadığı, ancak son zamanlarda işyerinde yeni bir kimyasal madde ile çalışmaya başladığı öğreniliyor. Fizik muayenede, hafif derecede nistagmus ve denge bozukluğu saptanıyor.
• Tetkikler: Benzen maruziyeti şüphesiyle idrar ve kan örnekleri alınıyor. Sonuçlar bekleniyor.
• Tanı ve Değerlendirme: Laboratuvar sonuçları beklenirken, işçinin işe giriş muayenesinde ve periyodik muayenelerinde herhangi bir bulgu saptanmadığı görülüyor. Ancak, işyerinde yeni başlayan kimyasal maddeye maruziyetin başlamasıyla birlikte şikayetlerin ortaya çıktığı anlaşılıyor.
• Önlemler: İşçi, bu kimyasal maddeye maruziyetini azaltacak şekilde iş rotasyonu ile farklı bir bölümde çalıştırılmalı veya geçici olarak işten uzaklaştırılmalıdır. Gerekirse ek koruyucu önlemler alınmalıdır.

Pratik Uygulanabilirlik:

• İşyeri hekimleri, risk değerlendirmesi sonuçlarına göre işe özgü sağlık gözetimi programları hazırlamalıdır.
• Periyodik muayeneler, işin niteliğine ve maruziyetin düzeyine göre belirlenen aralıklarla yapılmalıdır.
• Biyolojik izlem, işçinin vücudundaki kimyasal yükü değerlendirmek için önemli bir araçtır.
• Acil durum planları, yangın ve patlama risklerine karşı hazırlıklı olmayı sağlamalıdır.
• Çalışanların eğitimi, iş sağlığı ve güvenliği konusunda farkındalığı artırmalıdır.

Sonuç

Petrokimya sektöründe çalışanların sağlığının korunması ve geliştirilmesi, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin etkin bir şekilde yürütülmesine bağlıdır. İşyeri hekimleri, bu süreçte proaktif bir rol üstlenerek, riskleri belirlemeli, gerekli önlemleri almalı ve çalışanların sağlığını sürekli olarak gözetmelidir.