Kağıt ve Selüloz Sektöründe Kükürt Bileşikleri ve Solunum Riskleri

Kağıt ve Selüloz Sektöründe Kükürt Bileşikleri ve Solunum Riskleri

Giriş

Kağıt ve selüloz endüstrisi, üretim süreçlerinde çeşitli kimyasalların yoğun olarak kullanıldığı bir sektördür. Bu kimyasallar arasında kükürt bileşikleri, hem çalışanların sağlığı hem de çalışma ortamı açısından önemli riskler taşımaktadır. Özellikle Hidrojen Sülfür (H₂S) ve Kükürt Dioksit (SO₂) gibi gazlar, hem akut hem de kronik maruziyette ciddi sağlık sorunlarına yol açabilmektedir. Bu rehber, işyeri hekimlerini kağıt ve selüloz sektöründeki kükürt bileşikleri ve solunum riskleri konusunda bilgilendirmeyi amaçlamaktadır.

Kükürt Bileşikleri ve Maruziyet Riskleri

Kağıt ve selüloz üretiminde kükürt bileşikleri başlıca aşağıdaki süreçlerde açığa çıkar:

• Kraft Süreci: Sodyum sülfür (Na₂S) ve sodyum karbonat (Na₂CO₃) gibi kimyasalların kullanıldığı bu işlemde, özellikle ağartma ve kükürt giderme aşamalarında Hidrojen Sülfür (H₂S) gazı açığa çıkabilir. Bu gaz, çürük yumurta kokusuyla bilinen, renksiz ve yanıcı bir gazdır. Düşük konsantrasyonlarda dahi göz, burun ve boğazda irritasyona, baş ağrısına, baş dönmesine ve mide bulantısına neden olabilir. Yüksek konsantrasyonlarda ise solunum depresyonuna, komaya ve ölüme yol açabilir.
• Sülfit Süreci: Bu süreçte de kükürt dioksit (SO₂) gazı açığa çıkar. SO₂, keskin, boğucu bir kokuya sahip, renksiz bir gazdır. Solunum yollarında irritasyona, bronşit, pnömokok gibi solunum yolu hastalıklarına ve astım ataklarının tetiklenmesine neden olabilir. Yüksek konsantrasyonlarda akciğer ödemi ve ölüme yol açabilir.
• Ağartma ve Beyazlatma İşlemleri: Klor bazlı ağartıcılar kullanılırken, klor gazı açığa çıkabilir. Klor gazı, keskin ve boğucu bir kokuya sahip, renksiz bir gazdır. Solunum yollarında ciddi irritasyona, öksürüğe, nefes darlığına ve akciğer ödemine yol açabilir.

Solunum Yolu Hastalıkları ve Klinik Tablo

Kağıt ve selüloz sektörü çalışanlarında kükürt bileşiklerine maruziyet sonucu ortaya çıkabilecek başlıca solunum yolu hastalıkları ve klinik tabloları şunlardır:

• Akut Hidrojen Sülfür Zehirlenmesi: Başlangıçta göz, burun ve boğazda irritasyon, ardından baş ağrısı, baş dönmesi, mide bulantısı, kusma, ishal, kas krampları, solunum güçlüğü, taşikardi, hipotansiyon, bilinç kaybı ve koma görülebilir. Yüksek konsantrasyonlarda solunum depresyonu ve ölüm riski yüksektir.
• Kronik Hidrojen Sülfür Maruziyeti: Kronik maruziyet, nörolojik etkiler (baş ağrısı, baş dönmesi, hafıza kaybı, denge bozukluğu), gastrointestinal şikayetler (mide bulantısı, kusma, ishal) ve solunum yolu semptomları (kronik öksürük, bronşit) ile karakterizedir.
• Akut Kükürt Dioksit Zehirlenmesi: Solunum yollarında irritasyon, öksürük, nefes darlığı, göğüs ağrısı, bronşit ve pnömokok benzeri belirtiler görülebilir. Yüksek konsantrasyonlarda akciğer ödemi ve ölüm riski vardır.
• Kronik Kükürt Dioksit Maruziyeti: Kronik bronşit, amfizem ve kronik akciğer hastalığı (KOAH) gelişimi riskini artırır.
• Klor Gazı Maruziyeti: Solunum yollarında ciddi irritasyon, öksürük, nefes darlığı, göğüs ağrısı, bronşit, pnömokok ve akciğer ödemine neden olabilir.

Tanı Kriterleri ve Maruziyet Sınır Değerleri

Kükürt bileşiklerine bağlı meslek hastalıklarının tanısı, maruziyetin öyküsü, klinik bulgular ve biyolojik izlem sonuçları ile konulur. Mevzuatımızda belirtilen maruziyet sınır değerleri (MAK değerleri) bu tanıda önemli bir rol oynar.

TÜRKİYE MAK Değerleri (Örnekler):

• Hidrojen Sülfür (H₂S):
• TWA (8 saat): 0.1 ppm (0.3 mg/m³)
• STEL (15 dakika): 0.3 ppm (0.9 mg/m³)
• Kükürt Dioksit (SO₂):
• TWA (8 saat): 0.5 ppm (1.4 mg/m³)
• STEL (15 dakika): 1 ppm (2.8 mg/m³)
• Klor (Cl):
• TWA (8 saat): 0.5 ppm (1.5 mg/m³)
• STEL (15 dakika): 1 ppm (3 mg/m³)

Not: Bu değerler Türkiye Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’ten alınmıştır ve güncel mevzuata göre farklılık gösterebilir.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi ya da tanısı alan bir çalışanın durumu, SGK’ya (Sosyal Güvenlik Kurumu) derhal bildirilmelidir. Bildirimler için kullanılan form “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu”dur. Bu bildirim, işverenin sorumluluğundadır ve belirli süreler içinde (iş kazası için derhal, meslek hastalığı şüphesi veya tanısı için öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde) yapılmalıdır.

Meslek hastalığı bildirimi yapıldıktan sonra, SGK süreci başlar. SGK, gerekli incelemeleri yapar, iş kazası veya meslek hastalığı ile ilgili kayıtları tutar ve gerekli işlemleri başlatır. İş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri gibi hakların belirlenmesi de bu sürecin bir parçasıdır.

İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri hekimi olarak yapacağınız ziyaretlerde aşağıdaki adımları izlemeniz önerilir:

• İşyerini Tanıma: Üretim süreçlerini, kullanılan kimyasalları, çalışma ortamını, makine ve ekipmanları tanıyın. Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MGBF-MSDS) ile bu kimyasalların tehlikeleri, maruziyet sınırları ve sağlık etkileri hakkında bilgi edinin.
• Risk Değerlendirmesi (RD): Yapılan iş akış şeması üzerinde riskli noktaları belirleyin. Kimyasal, fiziksel, biyolojik, ergonomik ve psikososyal tehlike kaynaklarını saptayın. Bu risklere maruz kalan çalışanları ve bu risklerin analizini yapın.
• Ortam Ölçümleri: Kükürt bileşikleri (H₂S, SO₂) gibi gazların konsantrasyonlarını ölçmek için gerekli ölçüm cihazlarını (gaz dedektörleri) kullanın veya bu ölçümleri yaptırın. Gürültü, aydınlatma, termal konfor gibi diğer ortam ölçümlerini de ihmal etmeyin.
• Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) Seçimi ve Kullanımı: Risk değerlendirmesi ve ortam ölçümleri sonucunda, çalışanların maruz kaldığı risklere uygun olarak KKD seçimi yapın. Solunum yolu koruyucuları (maskeler, solunum cihazları), eldivenler, gözlükler, baretler gibi KKD’lerin doğru kullanımı, bakımı ve depolanması konusunda çalışanlara eğitim verin.
• Mühendislik ve İdari Kontrol Önlemleri: Tehlikenin kaynağında yok edilmesi veya azaltılmasına yönelik önlemleri önceliklendirin. Kaynağında kontrol mümkün değilse, mühendislik kontrolleri (havalandırma, izolasyon, proses değişikliği vb.) uygulayın. İdari kontroller (iş rotasyonu, çalışma süresinin sınırlandırılması, eğitim vb.) ile destekleyin.
• Sağlık Gözetimi: Maruziyetin olduğu işlerde çalışanlar için işe giriş, periyodik ve gerekirse ek muayeneler planlayın. Biyolojik izlem yöntemlerini (kan ve idrar analizleri) göz önünde bulundurun. Erken tanı ve takip için gerekli düzenlemeleri yapın.
• Eğitim ve Bilgilendirme: Çalışanları kükürt bileşiklerinin tehlikeleri, sağlık etkileri, maruziyet sınır değerleri, alınması gereken önlemler ve KKD kullanımı konusunda eğitin ve bilgilendirin.

Vaka Yaklaşımı

Örnek Vaka: Bir kağıt fabrikasında çalışan 45 yaşındaki bir işçi, son birkaç aydır giderek artan öksürük, nefes darlığı ve göğüs ağrısından şikayetçi. İşyeri hekimi tarafından yapılan muayenede akciğerlerde raller duyuluyor ve solunum fonksiyon testlerinde FEV1/FVC oranında düşüş saptanıyor. İşyeri ortam ölçümlerinde ise işyerinin bazı bölgelerinde H₂S ve SO₂ gazlarının izin verilen sınırların üzerinde olduğu belirleniyor.

Yaklaşım:

• Öykü Alma: Hastanın mesleki öyküsünü detaylı alın. Hangi süreçlerde çalıştığını, hangi kimyasallara maruz kaldığını öğrenin. Özellikle kükürt bileşiklerine (H₂S, SO₂) maruziyet öyküsünü sorgulayın.
• Fizik Muayene: Akciğer oskültasyonu yapın, solunum seslerini değerlendirin.
• Solunum Fonksiyon Testleri: FEV1, FVC, FEV1/FVC oranlarını değerlendirin.
• Biyolojik İzlem: İdrarda sülfat veya sülfit atılımını değerlendirmek gerekebilir.
• Ortam Ölçümleri: İşyerinde maruziyetin olduğu bölgelerde H₂S ve SO₂ gazlarının ölçümlerini yapın veya yaptırın.
• Tanı: Öykü, fizik muayene, solunum fonksiyon testleri ve biyolojik izlem sonuçlarına göre mesleki astım veya SO₂/H₂S maruziyetine bağlı kronik bronşit tanısı konulabilir.
• Önlemler:
• Tehlikenin kaynağında kontrolü (örneğin havalandırma sistemlerinin iyileştirilmesi, kapalı devre sistemlerin kurulması).
• KKD kullanımı (uygun filtreli maskeler, solunum cihazları).
• İşçilerin eğitimi ve bilgilendirilmesi.
• Gerekirse iş değişikliği veya erken emeklilik değerlendirmesi.

Sonuç

Kağıt ve selüloz sektöründe çalışan işçilerin kükürt bileşiklerine bağlı solunum yolu hastalıklarına yakalanma riski yüksektir. İşyeri hekimleri, bu riskleri doğru bir şekilde değerlendirerek gerekli önleyici ve koruyucu tedbirleri almalı, çalışanları düzenli olarak sağlık gözetiminden geçirmeli ve eğitimlerle bilinçlendirmelidir.