Akciğer Hastalığı Olan İşçide Meslek Öyküsü Sorgulama Rehberi

## Akciğer Hastalığı Olan İşçide Meslek Öyküsü Sorgulama Rehberi

İşyeri hekimleri olarak, akciğer hastalığı olan bir işçinin meslek hastalığı şüphesini değerlendirirken kapsamlı bir meslek öyküsü almanız, tanı sürecinin temel taşlarından biridir. Bu rehber, akciğer hastalığı olan işçilerde meslek öyküsü sorgulamasını klinik bir rehber niteliğinde sunmayı amaçlamaktadır.

### 1. Tanı Kriterleri, Maruziyet Sınırları ve Klinik Tablo

Akciğer hastalıklarının meslek hastalığı olarak kabul edilmesi için belirli tanı kriterleri, maruziyet sınırları ve tipik klinik tabloları bulunmaktadır. Bu bilgiler, işyeri hekimlerinin tanı ve takip süreçlerinde yol göstermesi amacıyla sunulmuştur.

#### A. Tozlar

Çalışma ortamında bulunan tozlar, solunum yoluyla akciğerlere ulaşarak çeşitli meslek hastalıklarına yol açabilir. Bu hastalıklardan bazıları şunlardır:

* **Pnömokonyozlar:** Toz solunumu sonucu oluşan ve akciğerlerde fibrozise neden olan hastalık grubudur. Kömür işçisi pnömokonyozu (KİP), silikozis, asbestozis gibi hastalıklar bu kategoriye girer.
* **Mesleki Astım:** Toz veya kimyasal maddelere karşı gelişen alerjik reaksiyon sonucu ortaya çıkan hava yolu tıkanıklığıdır.
* **Mesleki Kanserler:** Özellikle asbest, silika, krom, nikel gibi kanserojen maddelere maruziyet sonucu gelişen akciğer kanseri ve mezotelyoma gibi hastalıklar.

**Toz Maruziyet Sınırları:**

* **Silika:** Havada bulunan silika tozunun solunabilir fraksiyonu için önerilen maruziyet sınır değerleri, ulusal mevzuata ve uluslararası standartlara göre farklılık gösterebilir. Örneğin, inşaat işlerinde, taş ocaklarında, madencilikte silika maruziyeti yaygındır. Türkiye’de işçi sağlığı ve iş güvenliği mevzuatında silika için MAC (Maksimum Kabul Edilebilir Konsantrasyon) değerleri belirtilmiştir.
* **Asbest:** Asbest liflerinin solunması akciğer kanseri, mezotelyoma ve asbestozise (pnömokonyoz) neden olabilir. Asbest maruziyeti için de ulusal ve uluslararası maruziyet sınır değerleri bulunmaktadır.
* **Kömür Tozu:** Kömür işçisi pnömokonyozuna (KİP) neden olur. Kömür tozunun maruziyet sınırları da ilgili mevzuatta belirtilmiştir.

**Klinik Tablo (Tozlara Bağlı Akciğer Hastalıkları):**

* **Pnömokonyoz:** Öksürük, balgam çıkarma, nefes darlığı, göğüs ağrısı gibi semptomlar görülebilir. Hastalığın ilerlemesiyle solunum yetmezliği ve diğer komplikasyonlar ortaya çıkabilir.
* **Mesleki Astım:** Nefes darlığı, hırıltılı solunum, göğüste sıkışma gibi semptomlar görülebilir. Astım atağı sırasında semptomlar şiddetlenebilir.
* **Mesleki Kanserler:** Akciğer kanseri ve mezotelyoma, maruz kalınan kanserojen maddeye bağlı olarak farklı semptomlarla ortaya çıkabilir.

#### B. Gazlar

Çalışma ortamında bulunan gazlar, solunum yoluyla vücuda girerek çeşitli sağlık sorunlarına yol açabilir.

* **Karbon Monoksit (CO):** Zehirli bir gazdır, hemoglobinin oksijen taşıma kapasitesini azaltır. Baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, kusma, bilinç kaybı gibi semptomlara neden olabilir.
* **Kükürt Dioksit (SO2):** Solunum yollarını tahriş eder, bronşit, pnömoni gibi solunum yolu hastalıklarına yol açabilir.
* **Azot Oksitleri (NOx):** Solunum yollarını tahriş edebilir, akciğer ödemine neden olabilir.
* **Hidrojen Sülfür (H2S):** Göz, burun ve boğazda tahrişe neden olur, solunum sistemini depresyona uğratabilir.
* **Klor:** Solunum yollarını tahriş eder, akciğer ödemine neden olabilir.
* **Amonyak:** Solunum yollarını tahriş eder, öksürük, nefes darlığı ve göğüs ağrısına neden olabilir.
* **Dizel Egzozu:** Solunum yolu irritasyonu, akciğer kanseri riskini artırabilir.

**Gaz Maruziyet Sınırları:**

* Her gaz için ulusal mevzuatta belirtilen maruziyet sınır değerleri bulunmaktadır. Bu değerler, işyeri hekimleri tarafından bilinmeli ve takip edilmelidir.

**Klinik Tablo (Gazlara Bağlı Akciğer Hastalıkları):**

* Gazlara maruziyet sonucu akut veya kronik solunum yolu irritasyonu, bronşit, pnömoni, akciğer ödemi gibi sorunlar ortaya çıkabilir.

#### C. Lifler

Lifli maddeler, solunum yoluyla akciğerlere girerek çeşitli hastalıklara neden olabilir.

* **Asbest:** Asbestozis (pnömokonyoz), akciğer kanseri ve mezotelyoma gibi ciddi hastalıklara yol açabilir. Asbest maruziyeti için de ulusal ve uluslararası maruziyet sınır değerleri bulunmaktadır.
* **Silika:** Silikozis (pnömokonyoz) en bilinen meslek hastalığıdır. Yıllar süren silika tozu solunumu sonucu ortaya çıkar.
* **Cam Yünü:** Solunum yolu irritasyonu, kaşıntı, cilt tahrişi gibi semptomlara neden olabilir.

**Lif Maruziyet Sınırları:**

* Asbest lifleri için ulusal ve uluslararası maruziyet sınır değerleri bulunmaktadır.

**Klinik Tablo (Liflere Bağlı Akciğer Hastalıkları):**

* **Asbestozis:** Solunum yoluyla alınan asbest liflerinin akciğerlere yerleşmesi sonucu gelişen fibrozis ve sonuçta solunum yetmezliğine yol açan ilerleyici bir hastalıktır.
* **Silikozis:** Yıllar süren silika tozu solunumu sonucu gelişen ve bilinen en eski meslek hastalığıdır.
* **Mesleki Astım:** Lifli maddelere karşı gelişen alerjik reaksiyon sonucu ortaya çıkar.

### 2. Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

İş kazası ve meslek hastalığı durumlarında, işverenlerin bildirim yükümlülükleri bulunmaktadır. Bu süreç, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ile entegre bir şekilde yürütülür.

* **İş Kazası Bildirimi:** İş kazası meydana geldiği anda, işveren tarafından derhal kolluk kuvvetlerine ve SGK’ya bildirilmelidir. Bunun için “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.
* **Meslek Hastalığı Bildirimi:** Meslek hastalığı şüphesi veya tanısı konulduğunda, sigortalının SGK’ya öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde bildirim yapılmalıdır. Bu bildirimde de “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.
* **SGK Süreci:** Bildirim yapıldıktan sonra SGK tarafından gerekli incelemeler ve işlemler başlatılır. Meslek hastalığı tanısı konulduğunda, işçinin maluliyet ve tazminat hakları SGK tarafından belirlenir.

### 3. İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri hekiminin işyerini tanıması, çalışma ortamını ve koşullarını değerlendirmesi, riskleri belirlemesi ve uygun önleyici tedbirleri alması, meslek hastalığına yakalanma riskini azaltmak için temel adımlardır.

#### A. İşyeri Ziyareti ve Durum Saptaması

* İşyeri hekimi, çalışanın sağlığını koruyabilmek için işyeri durum saptaması yapmalı, çalışma koşulları ve çalışma ilişkileri hakkında bilgi sahibi olmalıdır.
* İş akış şeması üzerinde potansiyel riskli noktalar belirlenmeli, risk faktörleri saptanmalı ve bu risklere maruz kalan çalışanlar tespit edilmelidir.
* İşyerinin genel hijyen koşulları (temizlik, içme suyu, yemek alanları vb.) saptanmalıdır.

#### B. Risk Değerlendirmesi (RD)

* Risk değerlendirmesi, işyerinde insanlara neyin ne kadar zarar verebileceğine yönelik dikkatli bir incelemedir.
* RD’nin adımları: Tehlikelerin belirlenmesi, kimlerin nasıl zarar göreceğinin saptanması, risklerin analizi, kontrol önlemlerine karar verilmesi ve uygulanması, RD’nin gözden geçirilmesi ve güncellenmesi.

#### C. Koruyucu Önlemler

* **Mühendislik Kontrolleri:** Tehlikenin kaynağında yok edilmesi veya azaltılmasına yönelik önlemlerdir. Havalandırma, toz toplama sistemleri, ses yalıtımı gibi önlemler bu kategoriye girer.
* **İdari Kontroller:** Çalışma yöntemlerinin değiştirilmesi, iş rotasyonu, dinlenme aralarının düzenlenmesi, eğitim gibi uygulamalar.
* **Kişisel Koruyucu Donanım (KKD):** Mühendislik ve idari kontrollerin yetersiz kaldığı durumlarda çalışanların sağlığını ve güvenliğini korumak için kullanılır. KKD seçimi, kullanımı ve bakımı önemlidir.

### 4. Vaka Yaklaşımı ve Pratik Uygulamalar

Akciğer hastalığı olan bir işçiye yaklaşım, kapsamlı bir anamnez almayı ve fizik muayeneyi içermelidir. Bu süreçte, hastanın iş öyküsü, maruz kaldığı maddeler, çalışma koşulları ve diğer risk etkenleri detaylı olarak sorgulanmalıdır.

**A. Meslek Öyküsü Sorgulama (Tozlara Odaklanarak):
**
* **Tozlar:**
* Hangi tür tozlara maruz kalındığı (silika, kömür tozu, asbest tozu, vb.)
* Toz maruziyetinin süresi ve yoğunluğu
* Tozla çalışılan işlerin türü (kesme, delme, kırma, zımparalama, vb.)
* Kullanılan kişisel koruyucu donanımlar (maske tipi, filtre tipi, kullanımı)
* Çalışma ortamının toz ölçüm sonuçları
* Mesleki astım, pnömokonyoz, mesleki akciğer kanseri gibi şikayetlerin varlığı
* **Gazlar:**
* Hangi tür gazlara maruz kalındığı (karbon monoksit, azot oksitler, kükürt dioksit, hidrojen sülfür, klor, amonyak, dizel egzozu, vb.)
* Gaz maruziyetinin süresi ve yoğunluğu
* Gaz maruziyeti ile ilgili semptomların varlığı (baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, kusma, solunum güçlüğü, vb.)
* Kullanılan kişisel koruyucu donanımlar (gaz maskesi tipi, filtre tipi, kullanımı)
* Çalışma ortamının gaz ölçüm sonuçları
* Mesleki astım, akut toksik etkiler, solunum yolu irritasyonu gibi şikayetlerin varlığı
* **Lifler:**
* Hangi tür liflere maruz kalındığı (asbest, cam yünü, mineral lifler, vb.)
* Lif maruziyetinin süresi ve yoğunluğu
* Lif maruziyeti ile ilgili semptomların varlığı (öksürük, nefes darlığı, göğüs ağrısı, vb.)
* Kullanılan kişisel koruyucu donanımlar (solunum maskesi tipi, filtre tipi, kullanımı)
* Çalışma ortamının lif ölçüm sonuçları
* Asbestozis, silikozis, mesleki akciğer kanseri gibi şikayetlerin varlığı

**B. Fizik Muayene:**

* Genel fizik muayene (boy, kilo, nabız, tansiyon, solunum sayısı, beden ısısı, göğüs çevresi ölçümü).
* Akciğerlerin oskültasyonu (dinlenmesi): Solunum seslerinin dinlenmesi, raller, ronkus gibi bulguların tespiti.
* Gerekirse ek tetkikler (akciğer grafisi, solunum fonksiyon testi, odyometri vb.) istenebilir.

### 5. Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

* İş kazası ve meslek hastalığı bildirimleri, ilgili mevzuata uygun olarak yapılmalıdır.
* Bildirimler, işveren tarafından SGK’ya ve ilgili mercilere süresi içinde yapılmalıdır.

### 6. İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

* İşyeri hekimi, işyerini tanımalı, risk değerlendirmesi yapmalı ve bu doğrultuda gerekli önleyici tedbirleri almalıdır.
* Bu süreçte işveren, iş güvenliği uzmanı ve iş sağlığı profesyonelleri işbirliği içinde çalışmalıdır.

### 7. Vaka Yaklaşımı ve Örnek Sorgulama

* **Örnek Meslek Öyküsü Sorgulama (Toz Maruziyeti Odaklı):**

* **Kişisel Bilgiler:** Adı, soyadı, yaşı, mesleği, çalışma süresi, işyeri.
* **Maruziyet Öyküsü:**
* Hangi tozlara maruz kalıyor? (Silika, kömür tozu, asbest tozu, vb.)
* Ne kadar süredir ve ne kadar yoğunlukta maruz kalıyor?
* Hangi işleri yapıyor? (Kesme, delme, kırma, zımparalama, vb.)
* Kişisel koruyucu donanım kullanıyor mu? (Maske tipi, filtre tipi, kullanımı)
* Çalışma ortamının toz ölçüm sonuçları var mı?
* Daha önce meslek hastalığı (pnömokonyoz, mesleki astım, akciğer kanseri vb.) geçirdi mi?
* **Fizik Muayene:** Genel sistem muayenesi, akciğerlerin oskültasyonu.
* **Ek Tetkikler:** Akciğer grafisi, solunum fonksiyon testi, odyometri.

Bu rehber, işyeri hekimlerinin akciğer hastalığı olan işçilerde meslek öyküsü sorgulamasını daha sistematik ve etkili bir şekilde yapmalarına yardımcı olmayı amaçlamaktadır.