Yüksekte çalışma sağlık raporu hazırlamak, işyeri hekimi olarak üstlendiğimiz en kritik sorumluluklardan biridir. Yüksekte çalışan işçilerin uygunluğunu değerlendirmek, sadece basit bir muayene değildir; çok yönlü, sistematik ve yasal çerçeveye uygun bir süreçtir. Bu yazıda, yüksekte çalışma riskleri, kontrendikasyonlar, gerekli tetkikler ve raporlama sürecini detaylı olarak ele alacağız.

Yüksekte Çalışmanın İş Sağlığı ve Güvenliği Açısından Önemi

Yüksekte çalışma, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında tanımlı ve özel risk kategorisine giren bir faaliyettir. Tipik olarak 2 metre ve üzerinde yükseklikte gerçekleştirilen işlerde; düşme, baş dönmesi, bilinç kaybı veya ani kardiyak olaylar yaşanması durumunda ölüm veya ağır yaralanma kaçınılmazdır.

İstatistiklere göre, yüksekte çalışma kazaları inşaat, temizlik, elektrik, telekomünikasyon ve kurulum sektörlerinde sık görülür. Yaşanan kazaların %60-70’i, ön değerlendirmeden geçmemiş veya uygun olmayan bireylerin çalıştırılması sonucunda meydana gelir. İşte bu noktada, işyeri hekimi olarak sorumluluk ağır basmaktadır.

Yüksekte Çalışma İçin Gerekli Sağlık Şartları

Temel Değerlendirme Kriteri

Yüksekte çalışacak bir kişinin sağlık açısından uygunluğunu belirlerken, aşağıdaki temel prensipleri göz önünde bulundurmalıyız:

Fiziksel denge ve koordinasyon — iyi durumda olmalı
Kardiyovasküler sistem — strese dayanıklı olmalı
Sinir sistemi — kontrolsüz hareket ya da bilinç kaybına yol açacak bozukluk olmamalı
Görme ve işitme — çalışma ortamına uygun yeterli olmalı
Mental sağlık — yükseklik fobisinden etkilenmemiş olmalı
İlaç kullanımı — uyarıcı etkili veya bilinci bulanıklaştıran ilaçlar alınmamalı

Kontrendikasyonlar: Yüksekte Çalışmaya Uygun Olmayan Durumlar

Nörolojik Kontrendikasyonlar

Epilepsi ve nöbetler yüksekte çalışma için mutlak kontrendikasyondur. İşçi yüksekte iken nöbet geçirirse, düşme kaçınılmazdır. Düzenli tedavi altında olsa bile, yüksekte çalışmasına izin vermek önerilmez. Bu konuda mesleki görüş, kesindir.

Vertigo, baş dönmesi ve denge bozukluğu — Başparıldayan hastalığı (Benign Paroxysmal Positional Vertigo), Ménière hastalığı veya kronik baş dönmesi yaşayan işçiler yüksekte çalışmaya uygun değildir. Hatta son altı ay içinde neden belirtilenmeden vertigo atağı geçirmişse bile, çalışma engeli konulmalıdır.

Santral sinir sistemi hastalıkları — Parkinson, multiple skleroz, beyin tümörleri veya belirtili inme öyküsü olan kişiler değerlendirilirken, nöroloji uzmanından görüş alınmalıdır.

Kardiyovasküler Kontrendikasyonlar

Yüksekte çalışırken, kalp atışı artan stres koşullarında ani kardiyak olaylar yaşanabilir. Kontrendikasyon oluşturan durumlar şunlardır:

Stabil olmayan angina veya belirtili koroner arter hastalığı
Geçen altı ay içinde kalp krizi geçirmiş olmak
Aritmia veya ciddi bradikardi (nabız <50/dakika)
Kontrol altına alınamayan yüksek kan basıncı (≥180/110 mmHg)
Kalp yetmezliği — NYHA Sınıf III-IV
Ciddi kalp kapak hastalıkları (özellikle aort stentozu)
İmplante edilmiş defibrillator veya pacemaker — Bazı türleri yüksekte çalışmaya uygun değildir

Oküler (Göz) Kontrendikasyonları

Niteliksiz körlük veya ağır görme engeli, yüksekte çalışmaya kontrendikasyondur. Ancak şunu hatırlamak önemlidir: Basit gözlük veya kontakt lens kullanan bireyler, düzeltilmiş görme seviyesi yeterli ise çalışabilir.

Son altı ay içinde retina dekolmanı ameliyatı geçirmiş olmak ya da progresif göz hastalıkları (glaukoma, yaşlılık sarılığı) değerlendirilmeyi gerektir.

Psikiyatrik ve Davranışsal Kontrendikasyonlar

Kontrol altına alınamayan anksiyete bozuklukları veya yükseklik fobisi ciddi ise, yüksekte çalışma uygun olmayabilir. Ayrıca alkol veya madde bağımlılığı kontrendikasyondur.

İlaç Kullanımı ve Kontrendikasyonları

Belirli ilaçlar, yüksekte çalışmayı kontrendikasyon yapabilir:

Benzodiazepinler — Diazepam, alprazolam vb. (sedasyon ve denge bozukluğu)
Antipsikotikler — İlk nesil tipik antipsikotikler (ortostaz, sedatlık)
Bazı antihistaminikler — Birinci nesil H1 blokerleri (sedasyon)
Güçlü analjezikler — Opioidler (bilincin bulutlanması)
Bazı antidiyabetik ilaçlar — Hipoglisemi riski taşıyanlar
Nikotin replasmanı veya vareniklin — Baş dönmesi riski

İlaç kullanımı saptandığında, diş hekimi, eczacı veya reçete veren hekim ile temas kurarak alternatif tedavi seçeneği olup olmadığını sorgulamalıdır.

Yüksekte Çalışma Sağlık Raporu: Gerekli Muayene ve Tetkikler

Klinik Muayene

Başlangıç olarak, ayrıntılı öykü alma kritik önem taşır:

Geçmiş sağlık sorunları (epilepsi, kalp hastalığı, baş dönmesi vb.)
Cerrahî operasyon geçmişi
İlaç ve ek takviye kullanımı
Aile öyküsü (özellikle ani ölüm, kalp hastalığı)
Yükseklik fobisi veya psikolojik sorunlar
Önceki yüksekte çalışma deneyimi

Daha sonra, fizik muayene sırasında:

Vitals kontrol — Kan basıncı, nabız, solunum sayısı, ısı
Kardiyovasküler muayene — Kalp sesleri, periferik nabızlar, ödemi
Nörolojik muayene — Bilinç durumu, motor-sensör sistem, koordinasyon, denge testi (Romberg testi)
Göz muayenesi — Görme keskinliği, göz hareketleri, göz içi basıncı taraması
Kulak muayenesi — Denge sistemi ve işitme taraması
Kas-iskelet sistemi — Fleksibilite, güç, hareket kısıtlılığı

EKG (Elektrokardiyogram)

Yüksekte çalışma için EKG mutlaka çekilmelidir. Özellikle:

40 yaş ve üzeri tüm adayların EKG’si yapılmalı
40 yaşında daha genç olsa bile, kardiyak risk faktörleri varsa (obezite, sigara, ailede kalp hastalığı) EKG yapılmalı
EKG’de aritmi, ST sapması, T dalgası değişiklikleri vb. bulunursa, kardiyoloji konsültasyonu istenir

Nöroloji Konsültasyonu ve EEG

Epilepsi öyküsü, bilinç kaybı atakları, belirtili senkop, ilaç kullanımı vb. durumunda, nöroloji uzmanından görüş alınmalıdır. Gerekli hallerde EEG (elektroensefalogram) çekilebilir. Epilepsi tanısı varsa, son bir yıl içinde nöbet geçirmemiş olsa bile yüksekte çalışmaya yasaklı sayılması önerilir.

Göz Muayenesi ve Radyoloji

Göz taraması, en azından optometristçe yapılmalıdır. Şüpheli durumlar için oftalmolog konsültasyonu istenir. Retina dekolmanı, glaukoma, yaşlılık sarılığı vb. bulunursa, çalışmaya uygunluk değerlendirilir.

Beyin veya boyun MRI, nöroloji rutininin parçası değildir; ancak baş dönmesi, senkop atağı veya nörolojik bulgu varsa istenir.

Laboratuvar Tetkikleri

Rutin kanı tahlili (tam kan, biyokimya) gerekli değildir; ancak diyabet, böbrek veya karaciğer hastalığı şüphesi varsa yapılır. Kalp hastalığı kontrol altında ise, LDL kolesterol, trigliserit vb. kontrol edilmelidir.

Yüksekte Çalışma Sağlık Raporu: Biçimi ve İçeriği

Raporun Yasal Dayanağı

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve “İş Sağlığı ve Güvenliği Rehberi” (İSG Enstitüsü), yüksekte çalışma raporunun hangi unsurları içermesi gerektiğini tanımlar. Ayrıca, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) Genelgeleri ve çalışan sağlığı standartları da dikkate alınır.

Raporun İçermesi Gereken Bölümler

Başlık: “Yüksekte Çalışma Uygunluğu Sağlık Raporu” veya “İş Yeri Hekim Raporu”

İşçi Bilgileri:

Adı, soyadı, TC Kimlik No
Doğum tarihi, yaşı
Çalıştığı işyeri ve departman
İş unvanı
Çalışma süresi ve yüksekte çalışma geçmişi

Tıbbi Öykü:

Kronik hastalıklar (epilepsi, kalp hastalığı, diyabet, hipertansiyon vb.)
Cerrahî operasyon geçmişi
İlaç kullanımı (marka ve dozaj)
Alerji, intolerans
Psikolojik sorunlar, yükseklik fobisi
Alkol-madde kullanımı

Fizik Muayene Bulguları:

Boy, kilo, BKI
Kan basıncı (sağ ve sol)
Nabız (saat başında ve egzersiz sonrası)
Nörolojik bulguları (Romberg testi sonucu, denge, koordinasyon)
Kardiyovasküler muayene (kalp sesleri, periferik nabızlar)
Diğer önemli bulguları

Yapılan Tetkikler ve Sonuçları:

EKG sonucu ve yorumu
Nöroloji/EEG sonucu (varsa)
Göz muayenesi sonucu (görme keskinliği, göz içi basıncı)
Laboratuvar sonuçları (varsa)
Diğer uzman görüşleri (varsa)

Değerlendirme ve Sonuç:

“Uygun” / “Uygun Değil” / “Şartlı Uygun” kararı
Eğer uygun değilse, hangi nedenle olduğu açıklanmalı
Eğer şartlı uygun ise, hangi koşullar altında çalışabileceği (örn., belirli yükseklik, araç kullanmayacak vb.)
Periyodik yenileme süresi (genellikle 12-24 ay)
Tavsiyeler (örn., kardiyolog takip, ilaç değişimi)

İmza ve Tarih:

İşyeri hekimi adı, ünvan, imza
İşyeri hekiminin ruhsat numarası (varsa)
Rapor tarihi
Geçerlilik tarihi

Raporun Dili ve Ton

Rapor, objektif, tarafsız ve anlaşılır dilde yazılmalıdır. Kesin ifadeler kullanılmalı, “muhtemelen” veya “herhalde” gibi muğlak tabirlerden kaçınılmalıdır. Rapor, işçi, işveren ve hukuki bir belge olması gerektiğinde yargı makamı tarafından okunabilecek şekilde hazırlanmalıdır.

Periyodik Yenileme ve İzlem

Yenileme Sıklığı

Genel kural: Yüksekte çalışma raporu en az 24 ayda bir yenilenmelidir. Ancak, belirli risk gruplarında daha sık yenilenebilir:

50 yaş üzeri: 12 ayda bir
Kronik hastalık kontrolü altında olanlar: 12 ayda bir
Son nöbet/senkop/kardiyak olaydan <2 yıl sonra: 12 ayda bir
İlaç değişimi yapılan bireyler: 6 ay içinde yenileme değerlendirilir

Arabulucu Olaylar (Interim Events)

Aşağıdaki durumlar meydana gelirse, yüksekte çalışmaya daha erken izin verilmeden önce yeni bir sağlık raporu alınmalıdır:

Epilepsi nöbeti veya senkop atağı
Kalp rahatsızlığı veya göğüs ağrısı atağı
Ciddi şekilde baş dönmesi veya denge kaybı
Başında travma veya beyin sarsıntısı
Yeni ilaç başlanması (özellikle kontrendikasyon olabilecek türler)
Cerrahî operasyon veya hospitalizasyon
Göz ameliyatı (özellikle retina)

Hekim Sorumluluğu ve Belgelendirme

İşyeri hekimi, her yenileme sırasında önceki raporu gözden geçirmeli ve yeni muayene yapmalıdır. Rapor dosyasında, tüm tetkikler, konsültasyon kararları ve uygunluk değerlendirmesi kayıt edilmelidir. Bu, yasal sorumluluğu ortaya koymak açısından çok önemlidir.

Yasal Çerçeve ve İşyeri Hekiminin Sorumluluğu

6331 Sayılı Kanun ve Yönetmelikler

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işyeri hekiminin görevini şöyle tanımlar:

Çalışanların sağlığını ve güvenliğini tehdit eden risk faktörleri belirlemek
Periyodik sağlık muayeneleri yürütmek
Uygunluk değerlendirmesi raporları hazırlamak
Özel risk işleri için ek muayeneler yapmak

“Yüksekte Çalışma Yönetmeliği” (2013 tarihli) ise, yüksekte çalışmanın tanımı, risk kategorileri ve koruma önlemleri hakkında detaylı hükümler içerir. Bu yönetmelik, işyeri hekimine yasal yükümlülük yükler.

Hekimsel Özerklik ve Gizlilik

Yüksekte çalışma uygunluğu kararı, tamamen hekim tarafından, objektif tıbbi veriler temelinde verilir. Işveren veya işçi, bu kararı etkileyemez. Hekim, raporun içeriğini gizlilik ilkesi doğrultusunda korumalı, sadece işçi, işveren ve gerekli yasal merciler tarafından erişilmesine izin vermelidir.

Ancak, uygunsuzluk kararı alan işçinin, bu karar hakkında bilgilendirilme hakkı vardır. Hekim, kararın nedenini işçiye anlaşılır şekilde açıklamalı, temyiz hakkı olduğunu belirtmelidir.

Yasal Sorumluluk

Eğer işyeri hekimi, yüksekte çalışmaya uygunsuz olan birine rapor vererek çalışmasına izin verirse ve bu kişi yüksekte düşerek ölür veya ağır yaralanırsa, hekim hukuki ve cezai sorumluluğa tabi olabilir. Bu sebeple, raporlamada titizlik ve dikkat esastır.

Pratik İpuçları: Yüksekte Çalışma Raporu Hazırlarken

Zamanı iyi planlayın: Muayeneyi aceleyle yapmayın; en az 30-45 dakika ayırın
Uygun ortam kullanın: Sessiz, aydınlık ve klinik donanımlı bir oda tercih edin
Şablon kullanın: Kurumunuzda standardize edilmiş bir rapor şablonu bulunmalı
Danışmaktan çekinmeyin: Tereddüt ettiğiniz durumlarda, uygun uzmanlardan görüş isteyin
Ekip çalışması yapın: Kardiyolog, nöroloji, göz doktoru vb. ile iş birliği sağlayın
Dokümantasyon yapın: Tüm bulgular, tetkikler ve kararları ayrıntıyla kaydedin
İşçiyi bilgilendirin: Uygun bulunsa bile, sağlık önerileri sunun (örn., kilo kontrolü, stres yönetimi)
Kontrendikasyon bulunsa açık olun: Muğlak cümleler yerine, kesin ve anlaşılır sonuçlar yazın

Yüksekte çalışma sağlık raporu hazırlamak, işyeri hekiminin en önemli yasal ve etik sorumluluklarından biridir. Bu rapor, bir kişinin yaşamını kurtarabilir veya korumasız bırakabilir. Dolayısıyla, her değerlendirmede bilimsel dayanaklar, yasal çerçeve ve klinik sağduyunun bileşimi kullanılmalıdır.

Yüksekte çalışma uygunluğu değerlendirmesi, yalnızca fizyolojik parametrelere bakılmayan; bütünsel bir tıbbi, nörolojik, kardiyovasküler ve psikolojik değerlendirmeyi gerektiren bir süreçtir. Epilepsi, vertigo, kontrol altına alınamayan hipertansiyon, aritmia, göz hastalıkları ve benzodiazepine gibi ilaçlar, belki de en sık karşılaşacağınız kontrendikasyonlar olacaktır.

Raporunuzu hazırlarken, net, anlaşılır, kanıta dayalı bir dil kullanın. Periyodik yenilemeyi ihmal etmeyin; özel risk kategorileri için daha sık değerlendirmeler yapın. Arası sırada yeni tıbbi gelişmeleri takip edin ve mesleki rehberlikler doğrultusunda pratiklerinizi güncelleyin.

Sonuç olarak, yüksekte çalışan işçilerin güvenliği, başta işyeri hekimi olmak üzere, tüm paydaşların sorumluluğudur. Siz, bu sorumluluk zincirinin en kritik halkasısınız. Bu konudaki kararlılığız ve dikkatimiz, yaşamları korumada belki fark yaratacak en önemli adım olabilir.