Tornalama ve Zımparalama İşçilerinde Sağlık Gözetimi

## Tornalama ve Zımparalama İşçilerinde Sağlık Gözetimi: İşyeri Hekimleri İçin Klinik Rehber

**Giriş**

Tornalama ve zımparalama işlemleri, metal sanayisinin önemli aşamalarından olup, bu süreçlerde çalışan işçiler, hem fiziksel hem de kimyasal etkenlere maruz kalmaktadır. Özellikle bu işlemler sırasında oluşan toz ve gürültü, işçilerin sağlığı üzerinde önemli riskler oluşturmaktadır. Bu rehber, işyeri hekimlerine yönelik olarak, bu riskleri belirleme, değerlendirme ve yönetme konusunda klinik bir rehber niteliği taşımaktadır.

**Tanı Kriterleri, Maruziyet Sınırları ve Klinik Tablo**

**1. Gürültü Maruziyeti ve İşitme Kaybı (GBİK)**

* **Tanım:** Gürültü, işitme duyusunu olumsuz etkileyen, rahatsızlık veren seslerdir. Gürültüye bağlı kronik işitme kaybı (GBİK), koklea üzerindeki kümülatif gürültü maruziyetine bağlıdır. Maden ocakları, dökümhaneler, metal işleme atölyeleri gibi gürültülü ortamlarda çalışan işçilerde sıkça görülür.
* **Maruziyet Sınır Değerleri:**
* 80 dB(A) ve üzeri gürültü düzeylerinde önlem alınması gerekir.
* 85 dB(A) ve üzeri gürültü düzeylerinde ise işe girişte ve periyodik muayenelerde odyometri testi yapılması gerekir.
* Maruziyet etkin değerinin alt sınırı 80 dB(A), üst sınırı ise 85 dB(A)’dır.
* **Klinik Tablo:** İşitme kaybı, kulak çınlaması (tinnitus), seste azalma, konuşmaları anlamada güçlük, yüksek frekanslarda işitme kaybı.
* **Tanı Kriterleri:**
* Odyometri testi ile işitme kaybının derecesinin belirlenmesi.
* Fısıltı testi, Weber testi, Rinne testi gibi tarama testleri.
* Odyogramlarda saptanan işitme kayıplarının (cinsiyet ve yaş grupları göz önüne alınarak) uyarı ve sevk düzeylerine göre risk sınıflaması.

**2. Titreşim ve Beyaz Parmak Hastalığı (El-Kol Vibrasyon Sendromu)**

* **Tanım:** Titreşim, makinelerin veya araçların çalışması sırasında yayılan mekanik titreşimdir. El-kol titreşimine maruziyet, özellikle titreşimli aletlerin (örneğin martopikör, taşlama makineleri) kullanımında ortaya çıkar. Beyaz parmak hastalığı, damarlarda, sinirlerde, kas ve eklemlerde hasara yol açan, ağrılı bir rahatsızlıktır.
* **Maruziyet Sınır Değerleri:**
* El-kol titreşimi için 8 saatlik çalışma süresi için günlük maruziyet sınır değeri 5 m/s², etkin değeri ise 2,5 m/s²’dir.
* Tüm vücut titreşimi için 8 saatlik çalışma süresi için günlük maruziyet sınır değeri 1,15 m/s², etkin değeri ise 0,5 m/s²’dir.
* **Klinik Tablo:** Parmaklarda uyuşma, karıncalanma, soğukta veya soğuk nesnelere temasla tetiklenen parmaklarda beyazlaşma, ağrı, his kaybı.
* **Tanı Kriterleri:**
* Finkelstein testi (De Quervain hastalığı için).
* Phalen testi, Tinnel bulgusu, İskemik test (Karpal Tünel Sendromu için).
* Valsalva testi (Bel ağrısı için).
* Laseq germe testi (Düz bacak kaldırma testi).

**3. Toz Maruziyeti ve Solunum Sistemi Hastalıkları**

* **Tanım:** Tornalama ve zımparalama işlemleri sırasında oluşan serbest silika tozları, solunum yoluyla akciğerlere ulaşarak pnömokonyoz gibi ciddi meslek hastalıklarına neden olabilir. Ayrıca, çimento tozu ve diğer inşaat malzemelerinin tozları da risk oluşturur.
* **Maruziyet Sınır Değerleri:**
* Tozlu işlerde çalışanlar için yıllık PA akciğer grafisi çekimi gereklidir.
* Mesleki toz maruziyeti için işyeri risk değerlendirmesine göre uygun sıklıkta PA akciğer grafisi çekilmelidir.
* ILO Uluslararası Pnömokonyoz Sınıflandırması’na göre PA akciğer grafisi kalitesi (1) veya (2) olmalıdır.
* Toz yoğunluğu 2 mg/m³ altında olan işyerlerinde 1. kategori çalışanlar çalıştırılabilir.
* II. kategoriye giren çalışanlar tozsuz işlerde çalıştırılmalıdır.
* Solunum fonksiyon testi (FVC, FEV1) değerlerinin %80’in altında olmaması gerekir.
* **Klinik Tablo:** Öksürük, balgam, nefes darlığı, göğüs sıkışması, pnömokonyoz bulguları.
* **Tanı Kriterleri:**
* PA akciğer grafisi (ILO sınıflamasına göre değerlendirilir).
* Solunum fonksiyon testleri (FVC, FEV1, FEV1/FVC oranları).

**Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)**

* **İş Kazası Bildirimi:** İşveren, iş kazasını öğrendiği tarihten itibaren en geç 3 iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) bildirmekle yükümlüdür. Ayrıca, kazanın olduğu yerdeki kolluk kuvvetlerine de derhal bildirim yapılmalıdır.
* **Meslek Hastalığı Bildirimi:** Meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’ya hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde bildirilmesi zorunludur. Bu bildirimde “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.
* **SGK Süreci:** Bildirim üzerine SGK, meslek hastalığının tespiti ve iş göremezlik oranının belirlenmesi için gerekli işlemleri başlatır. İş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle ödenen tazminatlar, sigorta primleri ve diğer haklar SGK tarafından belirlenir.

**İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler**

* **İşyeri Ziyareti:** İşyeri hekimi, çalışma ortamını, kullanılan makineleri, kimyasalları ve iş akışını tanımak için işyerini düzenli olarak ziyaret etmelidir. Bu ziyaretler sırasında, toz ve gürültü ölçümleri yapılmalı ve risk değerlendirmesi güncellenmelidir.
* **Risk Değerlendirmesi (RD):** İşyerinde bulunan tüm tehlikeler belirlenmeli, bu tehlikelere maruz kalan çalışanlar ve maruziyet düzeyleri saptanmalı, riskler analiz edilmeli ve bu riskleri kontrol altına almak için gerekli önlemler belirlenerek uygulamaya konulmalıdır.
* **Koruyucu Önlemler:**
* **Teknik Önlemler:** Toz ve gürültü kaynağında azaltılmalı, havalandırma sistemleri iyileştirilmeli, makinelerin gürültü seviyeleri düşürülmeli, titreşim önleyici ekipmanlar kullanılmalıdır.
* **Kişisel Koruyucu Donanım (KKD):** Gürültü için kulak koruyucular (kulaklık, tıkaç), toz için uygun solunum maskeleri kullanılmalıdır.
* **İdari Önlemler:** İş rotasyonu, çalışma sürelerinin düzenlenmesi, dinlenme aralarının artırılması, uygun çalışma yöntemlerinin belirlenmesi.

**Vaka Yaklaşımı**

* **Öykü Alma:** Çalışanın mesleki öyküsü, maruz kaldığı etkenler, çalışma süresi, kullandığı KKD’ler, daha önceki işleri ve bu işlerde karşılaştığı sağlık sorunları detaylı olarak alınmalıdır.
* **Fizik Muayene:** Genel fizik muayene, kulak-burun-boğaz muayenesi, göz muayenesi, solunum fonksiyon testleri, odyometri gibi ek muayeneler yapılmalıdır.
* **Laboratuvar Tetkikleri:** Kan ve idrar kurşun düzeyleri, solunum fonksiyon testleri, odyometri gibi biyolojik ve fizyolojik testler, maruziyete göre istenmelidir.
* **Meslek Hastalığı Bildirimi:** İş kazası ve meslek hastalığı bildirim süreleri ve izlenecek yollar SGK mevzuatına göre belirlenmelidir.

**Sonuç**

Tornalama ve zımparalama işlemlerinde çalışan işçilerin sağlığını korumak ve geliştirmek için işyeri hekimlerinin proaktif bir yaklaşım sergilemesi esastır. Toz ve gürültüye maruziyetin erken dönemde tespit edilmesi, uygun koruyucu önlemlerin alınması ve SGK süreçlerinin doğru takip edilmesi, işçilerin sağlığı ve güvenliği açısından büyük önem taşımaktadır.