Madenci Nistagmusu: Tanı ve İşe Uygunluk

Giriş

Madencilik sektörü, doğası gereği kendine özgü birçok tehlikeyi barındırmaktadır. Bu tehlikeler arasında, özellikle maden ocaklarında çalışan madencilerde görülen ve görme keskinliğini olumsuz etkileyen madenci nistagmusu önemli bir yer tutmaktadır. Bu rehber, işyeri hekimlerinin madenci nistagmusunu tanıması, değerlendirmesi ve işe uygunluklarını belirlemesi konusunda klinik bir rehber niteliğinde hazırlanmıştır.

Madenci Nistagmusu: Tanı Kriterleri

Gözün istemsiz ritmik veya aritmik hareketlerine nistagmus denir. Nistagmus, göz hareketlerinin çeşitli yönlerde olabilmesi ile karakterizedir. Bu hareketlerin hızına ve yönüne göre farklı tipleri tanımlanır:

• Sarkaç tipi: Gözlerin her iki yöne eşit hızda gittiği nistagmus tipidir.
• Yay tipi: Gözlerin bir yöne yavaş, karşı yöne hızlı gittiği tiplerdir. Yay tipinde gözlerin hızlı gittiği yön nistagmusun yönünü belirler. Örneğin, gözler sağa hızlı, sola yavaş gidiyorsa nistagmus sağ yönlüdür.

Nistagmuslu hastalarda görülen başlıca şikayetler şunlardır:

• Görme azlığı
• Titreyen görüntüler
• Baş dönmesi
• Tek gözde çift görme

Nistagmus, genel olarak dört ana gruba ayrılır:

• Oküler nistagmus
• Vestibüler nistagmus
• Nörolojik (merkezi) nistagmus
• Doğuştan nistagmus

Klinik Tablo ve Bulgular

Yeraltı maden ocaklarında aydınlatmanın kötü olduğu yerlerde çalışan tüm çalışanlar etkilenebilir. Aydınlık ve karanlık ortam arasında gidip gelmek de bir faktör olabilir. Nistagmusun en sık görüldüğü ve meslek hastalığı olarak kabul edildiği durumlar, genellikle orta yaşlı veya ileri yaşlardaki kömür madencileridir.

Günümüzde elektrikli madenci baş lambalarının kullanılmasıyla hastalığın görülme sıklığı azalmıştır. Nistagmusun genetik nedenlere bağlı gelişebileceği gibi, kulak enfeksiyonu, beyin hasarı ve uyuşturucu kullanımı gibi başka faktörlerden de kaynaklanabileceği unutulmamalıdır. Hastalığın fiziksel belirtileri arasında karanlıkta veya loş ışıkta görme güçlüğü, parlak ışığa karşı aşırı duyarlılık ve tahammülsüzlük ile göz küresinin ritmik olarak titremesi yer alır. Bu titremeler sonucunda, bakılan nesnelerin hareket ediyormuş gibi görülmesi ve görme keskinliğinde bozukluk söz konusu olabilir. Göz ile ilgili bu belirtilerle ilişkili olarak özellikle çömelip eğildikten sonra baş ağrısı ve baş dönmesi gibi genel rahatsızlıklar da ortaya çıkabilir. Hastalığın ilerleyen evrelerinde yaygın olarak psiko-nörotik belirtiler gelişir. Hastalık kontrol edilmezse sinirsel rahatsızlıklar madende çalışanı tamamen kısıtlayacak şekilde şiddetlenebilir.

Teşhis ve İşe Uygunluk

Nistagmus semptomları olan herkesin, belirtilerin nedenlerinin belirlenmesi için mutlaka bir uzmana sevk edilmesi gerekir. Meslek hastalığı nedeninin değerlendirilebilmesi için hekimin hastanın mesleğinin farkında olması esastır.

Önlem

Maden ocağının giriş bölümünde yer alan galerilerin aydınlatmasını beyaz badana veya açık renk taş tozu ile olabildiğince arttırmak, karanlığa uyum süresini kısaltarak daha hızlı ve rahat bir geçişi sağlar. İşçileri hastalığın tehlikeleri konusunda uyarmak ve diğer insanların gözlerine doğrudan ışık tutmamalarını sağlamak için eğitim vermek önemlidir.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

Madenci nistagmusu, meslek hastalığı olarak kabul edildiğinde, ilgili mevzuat çerçevesinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) bildirilmesi gerekmektedir. İş kazası ve meslek hastalığı bildirim formları kullanılmalıdır.

İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri hekimleri, maden ocaklarındaki çalışma ortamını tanımalı, toz, gürültü, titreşim gibi fiziksel etkenlerin yanı sıra biyolojik ve kimyasal riskleri de değerlendirmelidir. Risk değerlendirmesi sonucunda belirlenen risklere yönelik uygun kişisel koruyucu donanımların (KKD) seçimi ve kullanımı konusunda işçilere eğitim verilmelidir. Ayrıca, çalışma ortamının iyileştirilmesine yönelik mühendislik ve idari önlemler alınmalıdır.

Pratik Uygulama ve Vaka Yaklaşımı

Madenci nistagmusu tanısı konulan bir hastanın işe uygunluğunun değerlendirilmesinde, hastanın şikayetleri, mesleki öyküsü, yapılan muayene bulguları ve gerekli tetkik sonuçları birlikte değerlendirilmelidir. Aydınlatma koşullarının iyileştirilmesi, titreşim ve gürültü maruziyetinin azaltılması, uygun KKD kullanımı ve düzenli işyeri denetimleri, madenci nistagmusunun önlenmesinde alınması gereken temel önlemlerdir.