Kas-İskelet Sistemi Rahatsızlıkları: Risk Değerlendirmesi

İşyeri hekimleri olarak, kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarının (KİSR) iş kazaları ve meslek hastalıkları arasındaki önemli yerini biliyoruz. Bu rahatsızlıklar, hem bireyin yaşam kalitesini düşürmekte hem de iş gücü ve verimlilik üzerinde ciddi olumsuz etkilere sahip olmaktadır. Bu nedenle, KİSR ile zorlanan işlerde risk değerlendirmesi yapmak, önleyici ve koruyucu tedbirleri almak işyeri hekimlerinin temel görevlerinden biridir.

Tanı Kriterleri ve Klinik Tablo

KİSR rahatsızlıklarının tanısında, hastanın şikayetleri, fizik muayene bulguları ve gerekli görülen ek tanısal testler (örn. EMG, radyoloji vb.) önemlidir. Klinik tablo, etkilenen bölgeye ve rahatsızlığın türüne göre değişiklik gösterebilir. Yaygın KİSR’ler arasında bel ağrıları, boyun ağrıları, omuz ağrıları, el bileği sorunları (Karpal Tünel Sendromu), dirsek sorunları (epikondilit) ve diz sorunları bulunmaktadır.

Maruziyet Sınır Değerleri ve Titreşim

Titreşim, özellikle el-kol ve tüm vücut titreşimi olarak ikiye ayrılır. Mekanik titreşime maruziyetin sınır değerleri ve maruziyet etkin değerleri, uluslararası standartlar ve ulusal mevzuatlarla belirlenmiştir. Bu değerler, işçilerin maruz kalabileceği maksimum titreşim düzeylerini belirlemek ve bu değerlerin aşılmasını önlemek için kullanılır.

• El-Kol Titreşimi: Günlük maruziyet sınır değeri 5 m/s², maruziyet etkin değeri 2.5 m/s²’dir.
• Tüm Vücut Titreşimi: Günlük maruziyet sınır değeri 1.15 m/s², maruziyet etkin değeri 0.5 m/s²’dir.

İşyerinde Yapılması Gerekenler ve Risk Değerlendirmesi

İşyeri hekimi olarak, öncelikle işyerindeki tüm tehlikeleri belirlemek, bu tehlikelerin neden olduğu riskleri değerlendirmek ve bu riskleri ortadan kaldırmak veya en aza indirmek için gerekli kontrolleri tasarlamakla yükümlüsünüz. Bu süreçte:

• Tehlikelerin Belirlenmesi: İşyerinde yapılan her türlü iş ve işlem sırasında ortaya çıkabilecek fiziksel, kimyasal, biyolojik ve ergonomik tehlikeler belirlenmelidir.
• Risk Değerlendirmesi: Belirlenen tehlikelerin çalışanlar üzerindeki potansiyel etkileri değerlendirilmeli ve risk düzeyleri belirlenmelidir. Bu aşamada kullanılan yöntemler arasında işyeri gözlemleri, çalışan görüşmeleri, anketler, iş akış şemaları ve standart kontrol listeleri yer alır.
• Kontrol Faaliyetleri: Risk değerlendirmesi sonucunda belirlenen riskleri ortadan kaldırmak veya en aza indirmek için alınması gereken önlemler belirlenmeli ve uygulanmalıdır. Kontrol önlemleri, tehlikeyi kaynağında yok etmek, yerine daha az tehlikeli bir yöntemle değiştirmek, işyerini ve çalışma yöntemlerini iyileştirmek, toplu korunma önlemleri almak ve en son çare olarak kişisel koruyucu donanım (KKD) kullanmak şeklinde bir hiyerarşi izlemelidir.

Örnek Bir Yaklaşım:

İşyerinde yapılan bir risk değerlendirmesi sonucunda, çalışanların işe giriş muayeneleri sırasında veya periyodik muayeneler sırasında ortaya çıkan bir KİSR şikayetinin varlığı durumunda, işyeri hekiminin bu durumu sorgulaması ve gerekli muayeneleri yapması önemlidir. Bu muayeneler sırasında, hastanın şikayetlerinin detaylı öyküsünün alınması, fizik muayenenin yapılması ve gerekli görülen durumlarda EMG, radyografi gibi ek tetkiklerin istenmesi gerekmektedir. Bulgular ışığında, hastanın işe uygun olup olmadığına karar verilmeli ve gerekli yönlendirmeler yapılmalıdır.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’ya bildirimi, olayın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde zorunludur. Bu bildirimde “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır. İşyeri hekimleri, OSGB hekimleri, TSM hekimleri, aile hekimleri veya ikinci basamakta hastanede çalışan hekimler, meslek hastalıklarından veya işle ilgili hastalıklardan şüphelendikleri çalışanları meslek hastalıkları tıbbi tanısı koymakla yetkili sağlık kuruluşlarına (Sağlık Bakanlığı Meslek Hastalıkları Hastaneleri, Sağlık Bakanlığı Araştırma ve Eğitim Hastaneleri veya Devlet Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanelerine) sevk ederek ileri tetkiklerinin yapılmasını sağlamalıdır. Bu süreçte, çalışanın işe devam edip edemeyeceği, hangi işlerde çalışabileceği, hangi ortamlardan ne kadar süre uzak durması gerektiği gibi konularda kendisine bilimsel destek sağlanmalıdır.

Mesleki Rehabilitasyon ve Koruyucu Önlemler

Mesleki rehabilitasyon, özürlü veya hasta olan kişilerin iş gücü piyasasında ihtiyaç duydukları ilgi ve yeteneklere uygun mesleklerde yetiştirilerek istihdamlarını kolaylaştırmak ve mesleklerinde ilerlemelerini sağlamak amacıyla yapılan devamlı ve koordinasyon içinde gerçekleştirilen sosyal ve tıbbi rehabilitasyon, mesleki rehberlik, mesleğe hazırlık, meslek edindirme, geliştirme ve değiştirme eğitimini kapsar. İşyeri hekimleri, bu süreçte aktif rol alarak işverenleri ve çalışanları bilinçlendirmeli, uygun KKD’lerin kullanımını sağlamalı ve gerekli eğitimleri vermelidir.

Vibrasyon Etkisi ve Korunma Yolları

Titreşim, özellikle el-kol ve tüm vücut titreşimi olarak ikiye ayrılır. Titreşimin zararlı etkilerini azaltmak için:

• Makinelerin bakım ve onarımlarının düzenli yapılması, titreşimi azaltan tamponlu tutacakların kullanılması, titreşimi sönümleyen eldivenlerin tercih edilmesi,
• Araç-gereçlerin doğru seçilmesi, eşmerkezliliğin sağlanması ve zımpara taşının denge bozukluğunun giderilmesi,
• Keskinliğini kaybetmiş kesici ve testerelerin zamanında değiştirilmesi veya bilenmesi,
• Matkap uçlarının doğru malzemeden seçilmesi ve geometrisinin titreşimi azaltmada etkili olması,
• Makineyi kullanırken el üzerinde etkili olan kavrama ve besleme kuvvetinin azaltılması,
• İş prosesinin değiştirilmesi (örneğin tavana veya duvarlara delik açarken destek veya dayanakların kullanılması),
• Vibrasyon sönümleyici eldivenlerin kullanılması,
• Kişisel koruyucu donanımların (KKD) doğru seçimi ve kullanımı,
• Çalışanların uygun kaldırma ve taşıma teknikleri konusunda eğitilmesi,
• Dengenin korunması için uygun çalışma pozisyonlarının sağlanması ve düzenli egzersiz yapılması.

Kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarının risk değerlendirmesi, iş sağlığı ve güvenliği yönetim sisteminin temel taşlarından biridir. İşyeri hekimlerinin bu konudaki bilgisi, proaktif yaklaşımları ve doğru müdahaleleri, hem çalışanların sağlığını korumak hem de işyerindeki verimliliği artırmak açısından büyük önem taşımaktadır.