Birikimsel Travma Hastalıkları (BTH): Genel Yaklaşım

Bu rehber, işyerlerinde tekrarlayan hareketler, uygunsuz duruşlar, titreşim, gürültü ve kimyasal maruziyet gibi faktörlere maruz kalma sonucu gelişen birikimsel travma hastalıkları (BTH) konusunda işyeri hekimlerine yönelik kapsamlı bir rehber niteliğindedir. BTH’ların tanısı, değerlendirilmesi, önlenmesi ve yönetimi konularında pratik ve uygulanabilir bilgiler sunulmaktadır.

Birikimsel travma hastalıkları (BTH), tekrarlayan hareketler, uygunsuz duruşlar, titreşim, gürültü ve kimyasal maruziyet gibi tekrarlayan veya uzun süreli maruziyetler sonucu kas-iskelet sisteminde oluşan hasarlardır. Bu hastalıklar, genellikle yavaş ilerler ve zamanla bireylerin yaşam kalitesini olumsuz etkiler. BTH’lar, işin niteliğine, çalışma ortamına ve bireysel faktörlere bağlı olarak farklılık gösterebilir.

Genel Yaklaşım:

• Tanı Kriterleri: Klinik tablo, anamnez, fizik muayene ve spesifik testler (örn. EMG, ultrason) ile konulur.
• Maruziyet Sınırları: İlgili mevzuat ve uluslararası kabul görmüş sınır değerler (örn. ACGIH, OSHA, NIOSH limit değerleri) dikkate alınır.
• Klinik Tablo: Ağrı, hassasiyet, hareket kısıtlılığı, uyuşma, karıncalanma, güçsüzlük gibi semptomlar görülebilir.

2. Tanı ve Değerlendirme

2.1. Klinik Tablo ve Semptomlar

BTH’ların klinik tablosu etkilenen bölgeye göre değişiklik gösterir. En sık görülen semptomlar şunlardır:

• Ağrı: Genellikle etkilenen bölgede lokalize ağrı.
• Hassasiyet: Palpasyonla artan hassasiyet.
• Hareket Kısıtlılığı: Eklem hareket açıklığında azalma.
• Uyuşma ve Karıncalanma: Sinir sıkışmasına bağlı olarak ortaya çıkabilir.
• Güçsüzlük: Kas gücünde azalma.
• Titreşim veya Gürültüye Bağlı Semptomlar: Tinnitus (kulak çınlaması), işitme kaybı, baş dönmesi.

2.2. Tanısal Yaklaşım ve Testler

BTH tanısında aşağıdaki adımlar izlenmelidir:

• Anamnez: Hastanın mesleği, işteki maruziyetleri (tekrarlayan hareketler, duruş, titreşim, gürültü, kimyasallar), semptomların başlangıcı, süresi, şiddeti ve tetikleyici faktörler detaylı olarak sorgulanmalıdır.
• Fizik Muayene: Etkilenen bölgenin inspeksiyonu, palpasyonu, hareket açıklığı ve nörolojik muayenesi yapılmalıdır.
• Spesifik Testler:
  • Tendinit ve Tenosinovitler: De Quervain testleri, Finkelstein testi.
  • Epikondilit: Tennis dirseği testleri.
  • Karpal Tünel Sendromu (KTS): Phalen testi, Tinel testi, bilek nötr pozisyonda tutularak yapılan testler.
  • Bel Ağrısı: Laseq germe testi, Bragard germe testi, Schober testi.
  • Titreşim Maruziyetinde: Titreşim ölçümleri, el-kol titreşim ölçümleri.

3. Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

Meslek hastalığı tanısı konulduğunda, işyeri hekiminin aşağıdaki adımları izlemesi gerekmektedir:

• Bildirim Zorunluluğu:
  • İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan çalışanın SGK’ya bildirimi, olayın öğrenilmesinden itibaren 3 iş günü içinde yapılmalıdır.
  • Bu bildirim için “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” (ÇSGB tarafından sağlanır) kullanılmalıdır.
• SGK Süreci:
  • SGK’ya yapılan bildirimler sonrası, SGK tarafından gerekli incelemeler yapılır ve hak sahipliği belirlenir.
  • İş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle oluşan iş göremezlik süresince çalışanın geçici veya sürekli iş göremezlik ödeneği alabilmesi için gerekli raporlamalar yapılmalıdır.
  • Bu süreçte, ilgili mevzuata uygun olarak gerekli tüm belgelerin (iş kazası tespit tutanağı, ilk muayene raporları, adli raporlar, vb.) eksiksiz olarak SGK’ya iletilmesi önemlidir.

4. İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri hekiminin BTH’ların önlenmesinde proaktif bir rol üstlenmesi esastır. Bu kapsamda:

• İşyeri Ziyareti:
  • İşyerinin genel hijyen koşulları, çalışma ortamı, kullanılan ekipmanlar, iş süreçleri ve ergonomik faktörler gözlemlenmelidir.
  • Tehlikeli bölgeler (örn. gürültülü alanlar, kimyasal madde depolama alanları) tespit edilmeli ve risk değerlendirmesinde dikkate alınmalıdır.
  • Çalışanlarla görüşülerek işe özgü riskler hakkında bilgi alınmalıdır.
• Risk Değerlendirmesi:
  • Mevcut İSG-YS’nin bir parçası olarak düzenli risk değerlendirmesi yapılmalıdır.
  • Tespit edilen risklere yönelik önleyici ve kontrol tedbirleri belirlenmelidir.
  • Bu tedbirlerin etkinliği periyodik olarak gözden geçirilmelidir.
• Koruyucu Önlemler:
  • Mühendislik Kontrolleri: Tehlikenin kaynağında yok edilmesi veya kontrol altına alınması (örn. gürültü için ses yalıtımı, kimyasal maruziyet için havalandırma sistemleri).
  • İdari Kontroller: İş rotasyonu, çalışma süresinin sınırlandırılması, işe uygunluk değerlendirmesi, eğitimler.
  • Kişisel Koruyucu Donanım (KKD): Mühendislik ve idari kontrollerin yetersiz kaldığı durumlarda uygun KKD’lerin seçimi, kullanımı ve bakımı konusunda eğitim verilmesi.

5. Pratik Uygulamalar ve Vaka Yaklaşımı

Vaka Örneği: 35 yaşında bir ofis çalışanı, uzun süredir tekrarlayan el bileği ağrısı, uyuşma ve karıncalanma şikayetiyle işyeri hekimine başvuruyor. Fizik muayenede, özellikle el bileğinde hassasiyet ve Phalen testinin pozitif olduğu görülüyor. Hastanın işi, bilgisayar başında uzun süre klavye kullanmayı gerektiriyor ve uygunsuz duruşlar mevcut. Risk değerlendirmesi yapıldığında, tekrarlayan el hareketleri ve uygunsuz el bileği pozisyonunun ana risk faktörleri olduğu tespit ediliyor. İşyeri hekimi, bu hastaya ergonomik düzenlemeler, el bileği ateli kullanımı ve el egzersizleri konusunda bilgi ve eğitim veriyor. Ayrıca, işverenle görüşülerek çalışma düzeninde düzenlemeler yapılması (örn. daha sık ara vermek, ergonomik klavye kullanmak) öneriliyor.

6. Kaynaklar