İş Sağlığı Gözetimi: Temel İlkeler ve Uygulamalar

Temel İş Sağlığı Hizmetleri (TİSH) Kavramı ve Kapsamı

İş sağlığı, çalışanların fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden tam iyilik durumlarının korunması ve geliştirilmesi, çalışma şartlarından ötürü çalışanların sağlıklarının yitirilmesinin önlenmesi, çalışma sırasında sağlıklarını olumsuz yönde etkileyecek faktörlerden korunmaları, onların fizyolojik ve psikolojik yapılarına uygun bir işe yerleştirilmeleri ve bunun sürdürülmesini amaçlar. Kısaca işin çalışana, çalışanın da işe uygunluğunun sağlanmasını hedefler.

Temel İş Sağlığı Hizmetleri (TİSH), çalışanların büyük bir bölümüne iş sağlığı hizmetlerinden yararlanmadan çalışmaya devam etmektedir. Küreselleşmenin etkisiyle değişen çalışma koşulları, iş sağlığı hizmetlerine olan ihtiyacı da artırmaktadır. TİSH; ekonomi sektörüne, işletme büyüklüğüne, coğrafi alana veya iş sözleşmesinin içeriğine bakılmaksızın dünyadaki her çalışan bireye iş sağlığı hizmetlerini sağlamak için bir çabadır. İş sağlığı hizmetleri önceden sağlanmamışsa veya yeni iş sağlığı hizmeti personeli çalıştırılmaya başlanmışsa, işletmenin bir hazırlık yönelimine gerek vardır. Çalışma ortamının gözetimi ve çalışan sağlığının gözetimi de TİSH’nin önemli etkinliklerindendir (Rantanen J. 2007).

İş Sağlığı Gözetimi Kavramı

Bu kavram, çalışma ortamının gözetimi ile çalışanın sağlık gözetiminin bileşkesidir. Çalışanların sağlığının korunması ve geliştirilmesi amacıyla mesleki etkilenmeleri önlemeye yönelik yapılan tıbbi muayene ve tetkikleri ile bağışıklamayı, tüm çalışmaların kayıt altına alınmasını, değerlendirilmesini ve bildirimini de içeren sağlığı koruyucu tüm çalışmalar, ilkyardım, acil tedavi, rehabilitasyon ve sağlığı geliştirme bu kavramın içindedir. Bir çalışanın iş ortamının gözetimi, işe giriş, periyodik, portör ya da işe dönüş muayenelerinin yapılması, çalışanların ortamdaki riskler ve bunlara yönelik sağlık gözetimi konusunda bilgilendirilmesi, bağışıklama çalışmaları, genel hijyen koşularının izlenmesi, yıllık çalışma planının hazırlanması, bir önceki yılın yıllık değerlendirme raporunun hazırlanması, sağlık kayıtlarının kişilik hakları çerçevesinde kilit altına alınması, iş kazası ya da meslek hastalığı veya şüphesi durumunda olayın/olgunun analizi, İSG kurullarına katılma ve çalışmalarında aktif rol alma, sağlık ve güvenlik eğitimlerine katılma, gerekli durumlarda yer ya da iş değişikliği önerisinde bulunma ve yine gerekli durumlarda mesleki rehabilitasyon çalışmalarına katılma sağlık gözetimi kavramının içinde değerlendirilmelidir.

Mevzuatımızda Sağlık Gözetimi

Çalışma hayatında iş sağlığı konularına ilişkin olarak bazı temel düzenlemeler vardır. Bunlar arasında başta Anayasa olmak üzere, Umumi Hıfzıssıhha Kanunu ve İş Kanunu gelmektedir. Anayasa’nın 50. Maddesinde “kimsenin yaşına, cinsiyetine ve gücüne uygun olmayan işlerde çalıştırılamayacağına”, 56. Maddesinde de “herkesin sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğuna” dikkat çekilmektedir.

Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nda sağlık gözetiminin sürekliğini öngören periyodik-portör muayenesinin kimlere, ne sıklıkla yapılacağı belirtilmiştir¹. Sağlık gözetimi (sıhhi murakabe) kavramı mevzuatımızda yer almıştır. Sözlüklerde “murakabe”nin sözcük anlamı denetlemek, gözetmek, kontrol etmek olarak geçmektedir.

Ülkemizde İş Kanunu ve bu kanun kapsamındaki yasal düzenlemelerin pek çoğunda “sağlık gözetimi” kavramına yer verilmiştir (bkz. Ek-1 Mevzuatımızda Sağlık Gözetimi).

Risk Değerlendirmesi (RD) Nedir? (*)

• RD işyerinizde insanlara neyin ne kadar zarar verebileceğine yönelik olarak yapılan dikkatli bir incelemedir, bu şekilde zararı önleyebilmek için yeterli önlem alıp almadığınızı ya da daha fazla önlem almanız gerekip gerekmediğini ölçebilirsiniz.
• RD’de önemli adımlar:
• Tehlikelerin belirlenmesi,
• Kimlerin nasıl zarar göreceğine karar verilmesi,
• Risklerin analizi,
• Kontrol önlemlerine karar verilmesi ve uygulanması,
• RD’nin gözden geçirilmesi ve güncellenmesi.

İşyeri Hekiminin Görevleri

İşyeri hekimi, işyerindeki çalışma ilişkileri hakkında da bilgi sahibi olmalıdır. Kişisel ilişkiler (çalışanların; birbirleriyle, formen – postabaşıyla, işyeri amirleriyle, sağlık çalışanlarıyla, işyeri yakınındaki başka işyeri çalışanlarıyla), toplu iş ilişkileri, sendikanın varlığı, kişilerin ve sendikanın iş sağlığına yaklaşımı, alınan önlemlere yaklaşım, işyerinde güvenlik kültürünün düzeyi ile ilgili gözlemlerde bulunmalıdır.

İşyerinde henüz yapılmamışsa, iş güvenliği uzmanıyla birlikte RD çalışmalarına katılmalı ya da RD’nin yapılmasını sağlamalıdır⁴. Bu arada RD yapılana kadar iş yeri hekimi beklememeli, yönetmeliklerde belirtilen görevlerini olabildiğince yerine getirmeye çalışmalıdır. Ancak, risk analizi ideal sağlık gözetiminin olmazsa olmazı ve sağlık gözetiminin ilk hareket noktasıdır.

Eğer işyerinde gece çalışması yapılacaksa; 4857 sayılı İş Kanunu’nun ilgili maddesi göz önüne alınarak “gece çalıştırılacak çalışanların sağlık durumlarının gece çalışmasına uygun olduğu”, işe başlamadan önce alınacak sağlık raporu ile belgelenmelidir.

İşyeri hekimi yapılan işi de bilmek durumundadır. İşyeri hekimi çalışma ortamı ziyaretlerinde hem iyi bir gözlemci olmalı hem de çalışanlarla yaptıkları iş konusunda görüşerek bilgi ve deneyimini artırmalıdır. Bir kaynak işçisinin karşılaşabileceği sağlık sorunları konusunda bilgi sahibi olmalıdır. Aynı kaynak işçisinin farklı günlerde farklı işler yapabileceği, farklı kaynak teknikleri kullanabileceği, farklı tehlike kaynaklarından etkilenebileceği göz önünde bulundurulmalıdır. İşyeri hekimi, işin nasıl yapıldığını görmeli, iş sırasında hangi araç, gereç ve donanımları kullandıklarını bilmeli, bunların içeriklerini öğrenmeli, daha sonra da bu işle ilgili bilimsel, ulusal ve uluslararası yasal düzenlemeler hakkında bilgi sahibi olmalıdır.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’na hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde bildirimi zorunludur. Bu bildirimde de “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.

İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri hekimi, İSG kurulu’nun diğer üyeleriyle birlikte periyodik işyeri denetimi yapmalıdır. Kurul denetimlerinden en az birini özellikle sağlık ve güvenlik işaretlemelerine ayırmalıdır. Bu işi yaparken malzeme güvenlik bilgi formları ve ortam ölçüm sonuçları (varsa risk değerlendirme dosyasıyla) birlikte ilgili Yönetmeliğin de yanlarında olması kurulun işini kolaylaştıracaktır. Gereken yerlere, ışıklı ve sesli uyaranlar da dâhil tüm işaretlemeler Yönetmeliğe uygun olarak yapılmalıdır.

Koruyucu Önlemler

• Mühendislik Kontrolleri: Kaynağında tehlikeyi yok etmek veya azaltmak esastır.
• İdari Kontroller: İş organizasyonu, iş rotasyonu, dinlenme aralarının sağlanması, çalışma süresinin düzenlenmesi gibi yöntemler kullanılır.
• Kişisel Koruyucu Donanım (KKD): Diğer önlemler yetersiz kaldığında veya risk tamamen ortadan kaldırılamadığında kullanılır.

Pratik Uygulanabilir Bilgi ve Vaka Yaklaşımı

Vaka Yaklaşımı: İşyeri hekimi, bir çalışanda meslek hastalığı şüphesi veya tanısı olduğunda, öncelikle:

• Çalışanın durumu hakkında bilgi toplar (anamnez, fizik muayene, gerekli tetkikler).
• Çalışanın maruz kaldığı etkenleri ve bu etkenlerin sağlık üzerindeki etkilerini değerlendirir.
• Risk değerlendirmesini gözden geçirir ve gerekli ek önlemleri alır.
• Benzer maruziyete sahip diğer çalışanlar için de sağlık gözetimi yapar.
• Gerekli durumlarda mesleki rehabilitasyon veya iş değişikliği önerir.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’ya bildirimi, hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde yapılmalıdır. Bu bildirim için “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır. İş kazası bildirimleri, işverenin kolluk kuvvetlerine ve SGK’ya yapılmalıdır. Meslek hastalığı bildirimleri ise işyeri hekiminin veya sağlık kuruluşunun tanısı üzerine SGK’ya yapılır. SGK tarafından yapılan incelemeler sonucunda meslek hastalığı tanısı konulursa, sigortalıya gerekli işlemler yapılır.

Kaynaklar