Yeraltı Çalışanlarının Muayenesi: İşyeri Hekimleri İçin Rehber

Yeraltı Çalışanlarının Muayenesi: İşyeri Hekimleri İçin Rehber

İş sağlığı ve güvenliği açısından yeraltı çalışanlarının muayenesi, kendine özgü riskleri nedeniyle özel bir dikkat gerektirir. Bu rehber, işyeri hekimlerine yönelik olarak hazırlanmış olup, tanı kriterleri, maruziyet sınırları, klinik tablolar, meslek hastalığı bildirimi ve SGK süreci, işyeri ziyaretleri, risk değerlendirmesi ve koruyucu önlemler gibi pratik ve uygulanabilir bilgiler sunmaktadır.

1. Tanı Kriterleri, Maruziyet Sınırları ve Klinik Tablo

Yeraltı çalışanları, tünel, maden, metro gibi kapalı ve dar alanlarda, yetersiz ışık, yüksek nem, titreşim, gürültü ve toz gibi yoğun fiziksel ve kimyasal etkenlere maruz kalmaktadırlar. Bu maruziyetler sonucu ortaya çıkabilecek başlıca meslek hastalıkları şunlardır:

• Gürültüye Bağlı İşitme Kaybı (GBİK): Yüksek frekanslarda işitme kaybı ile karakterizedir.
• Titreşime Bağlı Gelişen Beyaz Parmak Hastalığı: El-kol titreşimine maruz kalanlarda vasküler spazmlar sonucu parmaklarda geçici veya kalıcı renk değişikliği, hissizlik, karıncalanma ve ağrı ile kendini gösterir.
• Karpal Tünel Sendromu (KTS): Tekrarlayan el hareketleri, uygunsuz pozisyonlar, sıkı kavrama, vibrasyon gibi etkenlerle ilişkilidir.
• Bel Rahatsızlıkları: Ağır yük kaldırma, tekrarlayan hareketler, uzun süreli statik pozisyonlar, vibrasyon ve uygunsuz duruşlar bel rahatsızlıklarını tetikler.
• Toza Bağlı Gelişen Meslek Hastalıkları: Silikozis, pnömokonyoz gibi toz maruziyeti sonucu gelişen akciğer hastalıklarıdır.
• Asbeste Bağlı Gelişen Meslek Hastalıkları: Asbest maruziyeti sonucu akciğer kanseri, mezotelyoma ve asbestozis gibi ciddi hastalıklara yol açabilir.
• Kimyasallara Bağlı Gelişen Meslek Hastalıkları: Solventler, asitler, bazlar, metaller ve diğer kimyasallara maruziyet sonucu gelişen deri hastalıkları, mesleki astım, mesleki kanser gibi çeşitli sağlık sorunları ortaya çıkabilir.
• Mesleki Astım: Alerjenlere karşı duyarlılık sonucu gelişen hava yolu tıkanıklığıdır.
• Mesleki Kanser: Kanserojen maddelere maruziyet sonucu gelişebilir.
• Tetanos: Toprakta bulunan Clostridium tetani bakterisi tarafından bulaşan, kasılmalarla seyreden ciddi bir enfeksiyon hastalığıdır.

2. Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

Meslek Hastalığı Bildirimi:

• İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi olan bir çalışanın SGK’na hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde bildirilmesi zorunludur. Bu bildirimde “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.
• İşverenler, iş kazalarını kolluk kuvvetlerine derhal, SGK’ya ise en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirmekle yükümlüdür.
• Ayrıca, 4857 sayılı İş Kanunu’na göre ÇSGB Bölge Çalışma Müdürlüğü’ne de iki iş günü içinde bildirim zorunluluğu vardır.

SGK Süreci:

• Meslek hastalığı tanısı konulduğunda veya şüphesi oluştuğunda, işveren tarafından SGK’ya ilgili formlarla bildirim yapılır.
• SGK, bildirilen vakaları inceleyerek meslek hastalığı olup olmadığını araştırır.
• Meslek hastalığı tespit edildiğinde, sigortalıya sürekli iş göremezlik geliri, tıbbi malzeme ve tedavi masrafları gibi sosyal güvenceler sağlanır.
• Yükümlülük süreleri, meslek hastalığının türüne göre değişmekle birlikte, mevzuatta belirtilmiştir.

3. İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri Ziyareti ve Durum Tespiti:

• İşyeri hekimi, çalışma ortamını ve koşullarını iyi bilmelidir. İş akış şeması üzerinde tehlikeli noktaları belirlemeli, risk faktörlerini saptamalı ve bu risklere maruz kalan çalışanları bilmelidir.
• İşyeri hijyen koşulları (genel temizlik, içme suyu, yemek alanları, soyunma odaları vb.) saptanmalıdır.
• Çalışma ilişkileri (çalışanlar arası, amir-çalışan, sendika vb.) gözlemlenmelidir.

Risk Değerlendirmesi (RD) ve Kontrol Önlemleri:

• RD, işyerinde zarar verebilecek tehlikeleri belirlemek ve bu tehlikelere karşı alınan önlemlerin yeterliliğini ölçmek için yapılan dikkatli bir incelemedir.
• RD’nin adımları: Tehlikelerin belirlenmesi, kimlerin nasıl zarar göreceğinin saptanması, risklerin analizi, kontrol önlemlerine karar verilmesi ve uygulanması, RD’nin gözden geçirilmesi ve güncellenmesidir.
• Yeraltı çalışanlarının riskleri arasında özellikle toz, gürültü, vibrasyon, kimyasal maddeler ve biyolojik etkenler öne çıkmaktadır.
• Toz: Silikozis, pnömokonyoz gibi meslek hastalıklarına yol açar. PA akciğer grafisi ve solunum fonksiyon testi ile sağlık gözetimi yapılmalıdır.
• Gürültü: GBİK’e neden olur. Odyometri testi ile işitme kaybı değerlendirilir. 80 dB(A) ve üzeri gürültülü ortamlarda çalışanlara işe giriş ve periyodik muayenelerde odyometri testi yapılmalıdır.
• Vibrasyon: El-kol titreşimine maruz kalanlarda beyaz parmak hastalığı, tüm vücut titreşimine maruz kalanlarda ise bel rahatsızlıkları gibi kas-iskelet sistemi hastalıkları görülebilir.
• Kimyasallar: Solventler, asitler, bazlar, metaller, tozlar, gazlar, buharlar ve diğer kimyasallar maruziyetine göre çeşitli sağlık sorunları (deri hastalıkları, astım, kanser vb.) ortaya çıkabilir. Biyolojik izlem ile maruziyet değerlendirilmelidir.
• Biyolojik Etkenler: Enfeksiyonlara, alerjilere veya zehirlenmelere neden olabilen mikroorganizmalar, hücre kültürleri ve insan parazitleridir.

Koruyucu Önlemler:

• Mühendislik Kontrolleri: Tehlikenin kaynağında yok edilmesi veya azaltılmasına öncelik verilmelidir. Havalandırma sistemleri, ses emici örtüler, kapalı sistemler, toz bastırma yöntemleri gibi önlemler alınmalıdır.
• İdari Kontroller: Çalışma süresinin sınırlandırılması, iş rotasyonu, dinlenme araları, eğitim ve bilgilendirme gibi düzenlemeler yapılmalıdır.
• Kişisel Koruyucu Donanım (KKD): Diğer önlemlerin yetersiz kaldığı durumlarda kullanılmalıdır. KKD seçimi, kullanımı, bakımı ve depolanması konusunda eğitim verilmelidir.

4. Vaka Yaklaşımı ve Meslek Hastalığı Bildirimi

Vaka Yaklaşımı:

• İşyeri hekimi, çalışma ortamı gözetimini yaparak, risk değerlendirmesi sonuçlarına göre gerekli önlemleri almalı ve takip etmelidir.
• Çalışanlarda saptanan sağlık sorunları nedeniyle işe devamsızlık durumlarında işe dönüş muayenesi yapılmalı ve gerekirse iş değişikliği önerilmelidir.
• Meslek hastalığı şüphesi veya tanısı konulan çalışanlar, ilgili sağlık kuruluşlarına sevk edilerek ileri tetkikleri yapılmalıdır.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci:

• Meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’na bildirimi, hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde yapılmalıdır. Bu bildirimde “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.
• İşverenler, meslek hastalıklarını tespit ettiklerinde veya öğrendiklerinde, bu durumu SGK’ya ve ilgili Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü’ne bildirmekle yükümlüdürler.

5. SGK Süreci ve Yasal Mevzuat

• Yükümlülük Süreleri: Meslek hastalıklarının ortaya çıkma süreleri farklılık gösterebilir. Yükümlülük süresi, çalışanın işyerinde maruz kaldığı etkenden dolayı meslek hastalığının ortaya çıkması için gereken en uzun süreyi ifade eder ve yasal mevzuatta belirtilmiştir.
• Yeraltı Çalışanları İçin Yasal Düzenlemeler: 4857 sayılı İş Kanunu, Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği gibi mevzuatlar, yeraltı çalışanlarının sağlık gözetimi ve çalışma koşulları hakkında düzenlemeler içermektedir.
• Yeraltı Çalışmalarında Muayene Sıklığı: Ağır ve tehlikeli işlerde çalışanlar için periyodik muayene aralıkları işin niteliğine göre değişir. Kurşun, civa gibi riskli işlerde daha sık aralıklarla (örneğin 3 ayda bir) muayene önerilirken, tozlu işlerde 6 ayda bir muayene önerilmektedir.

6. Yeraltı Çalışanları İçin Özel Muayene Gereklilikleri

• Gürültü: GBİK’e neden olur. Odyometri ile değerlendirilir. 80 dB(A) ve üzeri gürültülü ortamlarda çalışanlara işe giriş ve periyodik odyometri testi yapılmalıdır.
• Titreşim: El-kol titreşiminde beyaz parmak hastalığı, tüm vücut titreşiminde ise bel rahatsızlıkları görülebilir.
• Toz: Silikozis, pnömokonyoz gibi meslek hastalıklarına yol açar. PA akciğer grafisi ve solunum fonksiyon testi ile takip edilir.
• Kimyasallar: Maruziyete göre biyolojik izlem yapılmalıdır.
• Biyolojik Etkenler: Enfeksiyon risklerine göre uygun önlemler alınmalı ve aşılamalar yapılmalıdır.

Bu rehber, işyeri hekimlerinin yeraltı çalışanlarının muayenesinde karşılaşabilecekleri başlıca riskleri ve bu risklere yönelik yaklaşımları anlamalarına yardımcı olmayı amaçlamaktadır.