Uzaktan Çalışmada Ergonomi ve Psikososyal Risk Yönetimi: İşyeri Hekimleri İçin Klinik Bir Rehber
Günümüzde çalışma hayatında yaşanan hızlı değişimler, özellikle COVID-19 pandemisiyle birlikte, uzaktan çalışma
modelinin yaygınlaşmasına neden olmuştur. Bu yeni çalışma biçimi, hem çalışanlar hem de işverenler için
hem fırsatlar hem de yeni riskler barındırmaktadır. İşyeri hekimleri olarak, uzaktan
çalışmanın getirdiği ergonomik ve
psikososyal riskleri yönetmek, meslek
hastalıklarını önlemek ve sağlıklı
çalışma ortamlarını iyileştirmek
konusunda kilit bir role sahibiz. Bu
rehber, uzaktan çalışmada
ergonomi ve
psikososyal risk yönetimi
konularında işyeri
hekimlerine klinik bir rehber
nitelinde bilgi sunmayı
amaçlamaktadır.
1. Tanı Kriterleri, Maruziyet Sınırları ve Klinik Tablo
Ergonomik Riskler:
- Tanı Kriterleri: Uzaktan çalışma
ortamında
kas-iskelet sistemi
hastalıkları (KİH) açısından
risk taşıyan
kötü
duruş,
tekrarlayan
ve
uygunsuz
pozisyonlar,
yetersiz
ve
riskli
çalışma
koşulları
ve
kötü
uygulanan
kișisel
koruyucu
donanim
(KKD)
kullanımı
saptanmalıdır. - Maruziyet Sınırları:
Ergonomik riskler için
belirlenmiş
mutlak
maruziyet
sınır
değerleri
yoktur.
Ancak,
Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve
Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO)
gibi
kuruluşlar tarafından
önerilen
rehberler ve
uygulamalar
dikkate alınmalıdır. - Klinik Tablo:
Kas-iskelet
sistemi
hastalıkları
(KİH) uzaktan
çalışmada
başta
oturma
bozukluklarına
bağlı
postür
bozuklukları,
servikal
spin
rahatsızlıkları,
bel
ağrıları,
karpal
tünel
sendromu,
epikondilit
ve
bursit
gibi
yaygın
şikayetlerdir.
Bunların
dışında
uzun
süreli
kullanılan
mobil
aygıtların
(özellikle
kendiliğinden
kalp
ve
kemik
kavramına
bağlı
kas
iskelet
sistemi
hastalıkları)
ve
kötü
uygulanan
KKD
kullanımı
nedeniyle
ortaya
çıkan
şikayetler
de
gözlenmektedir.
Psikososyal Riskler:
- Tanı Kriterleri: Uzaktan
çalışmada
çalışanların
psikolojik
sağlığını
olumsuz
etkileyen
faktörler;
başta
risk
altında
olma,
iş
güvencesinin
olmaması,
sosyal
güvencenin
olmaması,
kaçak
çalışma,
vardiyalı
çalışma,
karanlık,
nemli
ortamlarda
çalışma,
düşük
ücret
gibi
pek
çok
psikososyal
sorun
ve
denetimsiz
kimyasal
kullanımının
tetiklediği
alerjik
hastalıklar
gibi
yeni
sorunlar
karşımıza
çıkmaktadır.
Bu
geçiş
süreci
nedeniyle
ülkemizin
iş
sağlığı
çalışanları
hem
gelişmiş
ülkelerin
iş
sağlığı
çalışanlarından
hem
de
geri
kalmış
ülkelerin
iş
sağlığı
çalışanlarından
çok
daha
fazla
çalışmak,
daha
fazla
araştırma
yapmak
zorundadır. - Maruziyet Sınırları:
Psikososyal
riskler
için
belirlenmiş
mutlak
maruziyet
sınır
değerleri
yoktur.
Ancak,
Uluslararası
Çalışma
Örgütü
(ILO)
ve
Dünya
Sağlık
Örgütü
(WHO)
tarafından
önerilen
rehberler
ve
uygulamalar
dikkate
alınmalıdır. - Klinik Tablo:
Psikososyal
risklerin
başında
iletişim
kurma
ve
iletişim
kuramama,
anksiyete,
depresyon,
kaygı,
kayıp
kaygısı,
uykusuzluk,
duygusal
düzensizlikler,
psikolojik
tükenmişlik,
değersizlik
hissi,
mutsuzluk,
öfke,
çaresizlik,
aşırı
suçluluk
gibi
psikolojik
semptomlar
görülür.
Bunların
dışında
nörolojik
ve
psikiyatrik
hastalıklar
da
uzaktan
çalışmada
karşımıza
çıkabilir.
2. Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)
İş Kazası Bildirimi:
- 4857 sayılı İş Kanunu’nun 13. maddesine göre, iş kazası geçiren sigortalıyı, iş kazasının
oluş
tarihinden itibaren üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) bildirmek
yükümlüdür. - Ayrıca, iş kazasının olduğu yerdeki kolluk kuvvetlerine de derhal bildirim yapılmalıdır.
Meslek Hastalığı Bildirimi:
- Meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’na hastalığın öğrenilmesinden
sonraki üç iş günü içinde bildirimi zorunludur. Bu bildirimde “İş Kazası ve Meslek
Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır. - İşverenlerin, iş kazalarını ve meslek hastalıklarını bildirme yükümlülükleri, işyerindeki
risk değerlendirmesi sonuçlarına ve çalışma ortamı koşullarına göre belirlenmelidir.
SGK Süreci:
- İş kazası veya meslek hastalığı sonucu oluşan iş göremezlik
peşin ödemeleri, sürekli iş göremezlik
peşin
veya
ölüm
peşin
peşin
ödemeleri
şeklinde
yapılır. - SGK tarafından
meslek
hastalığı
tanısı
alan
çalışanlara
bağlanan
meslek
hastalığı
peşin
ve
sürekli
iş
göremezlik
peşin
ödeneği,
kazanç
kaybı
oranına
göre
hesaplanır. - Meslek
hastalığı
nedenli
pesiyel
veya
kısmi
peşin
ödeme
konularında
SGK’nın
rehberliği
ve
mevzuatı
dikkate
alınmalıdır.
3. İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler
İşyeri Ziyareti:
- Amaç: Çalışma ortamını tanımak,
tespit etmek ve işyerinde mevcut
riskleri belirlemek. - Yapılacaklar:
Çalışma ortamının genel
halini gözlemlemek, iş akışını
ve
üretim
prosesini
anlamak,
çalışanlarla
iletişim
kurmak,
mevcut
KKD’leri
gözlemlemek.
Risk Değerlendirmesi (RD):
- Amaç: İşyerinde
var
olan
tehlikeleri
belirlemek,
riskleri
saptamak,
risklerin
analizini
yapmak
ve
alınacak
kontrol
önlemlerini
belirlemektir. - Uzaktan Çalışmada RD:
Uzaktan
çalışma
ortamında
risk
değerlendirmesi,
çalışanın
çalışma
ortamını
(ev
ortamı)
gözlemleyerek
yapılmalıdır.
Bu
konuda
çalışana
yönelik
anketler
ve
kontrol
listeleri
kullanılabilir.
Çalışanın
öz
özgeçmişi,
alışkanlıkları,
fiziksel
ve
psikolojik
durumu
ve
çalışma
pozisyonu
(duruşu)
göz
önünde
bulundurulmalıdır. - Risk Değerlendirmesinde Dikkat Edilmesi Gerekenler:
Fiziksel Riskler:
Ortam
ısısı,
nem,
hava
akımı,
aydınlatma,
gürültü,
titreşim,
UV
Radyasyon,
ışınım,
basınç
faktörleri
gibi
çevresel
riskler
ve
mekanik
riskler
(vücut
pozisyonu,
tekrarlayan
hareketler,
uygunsuz
duruşlar,
yetersiz
veya
kötü
uygulanan
KKD
kullanımı)
değerlendirilmelidir.
Psikososyal Riskler:
İş
güvencesinin
olmaması,
kaygı,
depresyon,
kayıp
kaygısı,
uykusuzluk,
duygusal
düzensizlikler,
psikolojik
tükenmişlik,
değersizlik
hissi,
mutsuzluk,
öfke,
çaresizlik,
aşırı
suçluluk,
ve
yalnızlık
gibi
psikososyal
riskler
değerlendirilmelidir.
Koruyucu Önlemler:
- Ergonomik Düzenlemeler:
Çalışma
ortamının
çalışana
uygun
hale
getirilmesi,
doğru
postürün
korunması,
tekrarlayan
hareketlerin
ve
kötü
pozisyonların
önlenmesi,
uygun
alet
ve
malzeme
seçimi
ve
KKD
kullanımı
konularında
önlemler
alınmalıdır. - Psikososyal Risklerin Yönetimi:
İş
güvencesinin
sağlanması,
çalışma
saatlerinin
ve
ara
dinlenmelerinin
uygun
şekilde
düzenlenmesi,
çalışanların
psikolojik
durumlarının
değerlendirilmesi
ve
gerektiğinde
psikolojik
destek
sağlanması
önemlidir.