Trikloretilen ve Klorlu Çözücüler: Hepatotoksisite ve Nörotoksisite

Trikloretilen (TCE) ve trikloretan (TCA), metal yağ alma, kuru temizleme, yapıştırıcı üretimi ve diğer endüstriyel işlemlerde yaygın olarak kullanılan klorlu çözücülerdir. Bu kimyasalların hepatotoksisite (karaciğere toksik etki) ve nörotoksisite (sinir sistemine toksik etki) potansiyelleri nedeniyle işyeri hekimleri tarafından dikkatle takip edilmesi gereken önemli bir meslek hastalığı risk faktörüdür.

Etken Maddeler ve Kullanım Alanları

Trikloretilen (TCE)

• Kimyasal Özellikler: Renksiz, uçucu, stabil bir sıvı.
• Kullanım Alanları: Metal yağ alma (özellikle hassas parçaların temizliğinde), kuru temizleme, yapıştırıcı üretimi, tekstil endüstrisi, buharla temizleme işlemlerinde kullanılır.
• Görülme Sıklığı: Endüstriyel alanlarda yaygın olarak kullanılır.

Trikloretan (TCA)

• Kimyasal Özellikler: Renksiz, uçucu, stabil bir sıvı.
• Kullanım Alanları: Metal yağ alma, kuru temizleme, yapıştırıcı üretimi, tekstil endüstrisi, boya sökücü, vernik çözücü olarak kullanılır.
• Görülme Sıklığı: Endüstriyel alanlarda yaygın olarak kullanılır.

Toksisite ve Maruziyet Sınırları

Trikloretilen (TCE)

• Hepatotoksisite: Karaciğer hasarına neden olabilir. Özellikle yüksek konsantrasyonlarda veya uzun süreli maruziyette hepatit tablosu gelişebilir.
• Nörotoksisite: Santral sinir sistemini etkileyerek baş ağrısı, baş dönmesi, sersemlik, koordinasyon bozukluğu, hafıza kaybı, uyku hali gibi nörolojik semptomlara yol açabilir.
• Maruziyet Sınırları (Türkiye Mevzuatı):
  • TWA (8 saat): 10 ppm (54 mg/m³)
  • STEL (15 dakika): 25 ppm (162 mg/m³)
• Biyolojik İzlem: İdrarda trikloroasetik asit (TCA) ölçümü yapılabilir.

Trikloretan (TCA)

• Hepatotoksisite: Karaciğer hasarına neden olabilir.
• Nörotoksisite: Santral sinir sistemini etkileyerek baş ağrısı, baş dönmesi, sersemlik gibi semptomlara yol açabilir.
• Maruziyet Sınırları (Türkiye Mevzuatı):
  • TWA (8 saat): 5 ppm (28 mg/m³)
  • STEL (15 dakika): 25 ppm (140 mg/m³)
• Biyolojik İzlem: İdrarda trikloroasetik asit (TCA) ölçümü yapılabilir.

Klinik Tablo ve Tanı Kriterleri

Trikloretilen (TCE) Maruziyetinde Klinik Tablo:

• Akut Maruziyet: Baş ağrısı, baş dönmesi, sersemlik, mide bulantısı, kusma, karın ağrısı, uyku hali, hafıza kaybı, koordinasyon bozukluğu, konuşma güçlüğü, kaslarda seğirme, deride kızarıklık ve uyuşma.
• Kronik Maruziyet: Karaciğer fonksiyon bozuklukları (sarılık, hepatit), nörolojik bulgular (periferik nöropati, ensefalopati), dermatit, böbrek fonksiyon bozuklukları, psikolojik etkiler (depresyon, anksiyete, hafıza kaybı) görülebilir.

Trikloretan (TCA) Maruziyetinde Klinik Tablo:

• Akut Maruziyet: Baş ağrısı, baş dönmesi, sersemlik, mide bulantısı, kusma, karın ağrısı, uyku hali, hafıza kaybı, koordinasyon bozukluğu, konuşma güçlüğü, kaslarda seğirme, deride kızarıklık ve uyuşma.
• Kronik Maruziyet: Karaciğer fonksiyon bozuklukları (sarılık, hepatit), nörolojik bulgular (periferik nöropati, ensefalopati), dermatit, böbrek fonksiyon bozuklukları, psikolojik etkiler (depresyon, anksiyete, hafıza kaybı) görülebilir.

Tanı Kriterleri:

• Öyküde maruziyetin varlığı,
• Klinik bulgular,
• Biyolojik izlem sonuçları (idrarda TCA ölçümü).

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

Bildirim Yükümlülüğü:

• İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’ya bildirimi, hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde zorunludur.
• Bu bildirim için “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” (ÇSGB tarafından sağlanan form) kullanılmalıdır.

SGK Süreci:

• Bildirimler SGK’ya yapıldıktan sonra, SGK tarafından gerekli incelemeler ve değerlendirmeler yapılır.
• Meslek hastalığı tanısı konulması durumunda, ilgili mevzuat çerçevesinde sigortalının hakları (tedavi, iş göremezlik ödeneği vb.) belirlenir.
• İşyeri hekiminin, meslek hastalığı veya iş kazası geçiren çalışanın durumunu ve işe dönüşünü değerlendirerek raporlaması, SGK süreçlerinde önemli bir adımdır.

İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri Ziyareti:

• İşyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanı, çalışma ortamını ve kullanılan kimyasalları yerinde gözlemlemelidir.
• Özellikle metal yağ alma ve temizleme yapılan alanlar detaylı incelenmelidir.
• Havalandırma sistemleri, kişisel koruyucu donanım (KKD) kullanımı, çalışma yöntemleri ve kişisel hijyen uygulamaları gözlemlenmelidir.

Risk Değerlendirmesi (RD):

• İşyerinde bulunan tüm tehlikeler (fiziksel, kimyasal, biyolojik, ergonomik, psikososyal) belirlenmeli ve bu tehlikelerin riskleri analiz edilmelidir.
• Trikloretilen ve klorlu çözücülere maruziyet riskleri özellikle önceliklendirilmelidir.
• Mevcut kontrol önlemleri (havalandırma, KKD kullanımı, iş rotasyonu vb.) değerlendirilmeli ve yetersiz kalanlar için ek önlemler planlanmalıdır.
• Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) mutlaka temin edilmeli ve içeriğine hakim olunmalıdır.

Koruyucu Önlemler:

• Mühendislik Kontrolleri:
  • Kapalı sistemlerde çalışma veya yerel havalandırma sistemleri kurulması,
  • Temizleme işlemlerinde daha az riskli kimyasalların kullanılması,
  • Otomatik ekipmanların kullanılması,
  • Maruziyet süresinin azaltılması (iş rotasyonu, dinlenme araları).
• İdari Kontroller:
  • Çalışanların eğitilmesi,
  • Kişisel hijyenin sağlanması,
  • KKD kullanımının sağlanması ve denetlenmesi.
• Kişisel Koruyucu Donanım (KKD):
  • Solunum maskeleri (uygun tipte),
  • Koruyucu gözlükler,
  • Kimyasallara dayanıklı eldivenler.

Pratik Uygulama ve Vaka Yaklaşımı

Vaka Örneği: Bir metal işleme atölyesinde çalışan bir işçide, uzun süreli trikloretilen maruziyeti nedeniyle hepatotoksisite ve nörotoksisite geliştiği şüphesiyle işyeri hekimine başvurdu. İşyeri hekimi, işçinin çalıştığı ortamı ve kullandığı kimyasalları değerlendirdi. Çalışanın idrar TCA düzeyleri yüksek bulundu ve karaciğer enzimlerinde de yükselme tespit edildi. İşyeri hekimi, işçinin trikloretilen maruziyetini azaltmak için havalandırma sisteminin iyileştirilmesi ve iş rotasyonu gibi önlemlerin alınmasını önerdi. Ayrıca işçiye KKD kullanımı ve kişisel hijyen konusunda eğitim verildi. SGK bildirimi yapıldı.

Önemli Notlar:

• Bu kimyasallara maruziyetin erken tespiti ve önlenmesi, karaciğer ve sinir sistemi sağlığı açısından kritik öneme sahiptir.
• İşyeri hekimleri, risk değerlendirmelerini güncelleyerek ve biyolojik izlem sonuçlarını takip ederek koruyucu önlemleri sürekli olarak gözden geçirmelidir.
• Türkiye mevzuatında trikloretilen ve trikloretan için belirlenen maruziyet sınır değerlerine uyulmalıdır.

Kaynaklar