İSGİP – Çalışma Yaşamında Sağlık Gözetim Rehberi

Bu rehber, Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından finanse edilen İSGİP (Türkiye`de İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Koşullarının İyileştirilmesi Projesi – TR0702.20-01/001) kapsamında hazırlanmıştır.

Aşağıda ismi geçen teknik uzmanlar İSGİP kapsamında bu rehberin hazırlanmasına katkıda bulunmuşlardır: [tie_list type=”starlist”]

Dr. Kadir Atlı, Uzun Dönemli Uzmanı
Dr. Brigitte Froneberg, Kilit Uzman
Dr. Linda Matisane, Kısa Dönemli Uzman
Doç. Dr. Ali Naci Yıldız, Uzun Dönemli Uzman
Dr. Cebrail Şimşek, Uzun Dönemli Uzman
Dilek Demirkol, Dil Asistanı
Saliha Rodoplu, Dil Asistanı

Bu yayına sağladıkları destek, değerli yorum ve düzeltmeleri için, başta İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürü ve aynı zamanda Kıdemli Program Yöneticisi Sayın Kasım ÖZER olmak üzere aşağıda yer alan Proje Koordinasyon Birimi üyelerine teşekkürlerimizi sunarız:[/tie_list][tie_list type=”checklist”]

Sayın Nefise Burcu Ünal, İSG Uzmanı
Sayın Ali Rıza Ergun, İSG Uzmanı
Sayın M. Furkan Kahraman, İSG Uzman Yard.
Sayın Nuri Vidinli, Tabip
Sayın Emine Kaplan, Tabip

Bu yayın Avrupa Birliği’nin mali desteğiyle hazırlanmıştır. Yayının içeriğinden yalnız Danışman firma sorumlu olup hiçbir şekilde Avrupa Birliği’nin görüşlerini yansıtmamaktadır.[/tie_list]

[button icon=”glyphicon glyphicon-eye-open” iconcolor=”#24e5be” type=”link” target=”true” title=”Kitabı Görüntüle” link=”Sağlık Gözetimi” linkrel=””]

İçindekiler

GİRİŞ …………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 9
I. GENEL BİLGİLER ……………………………………………………………………………………………………………………………. 11
Temel İş Sağlığı Hizmetleri ………………………………………………………………………………………………………….. 13
İş Sağlığı Gözetimi Kavramı …………………………………………………………………………………………………………. 13
Mevzuatımızda Sağlık Gözetimi …………………………………………………………………………………………………… 14
İşyerini tanıma, Çalışma Ortamında İşyeri Durum Saptaması ve Risk Değerlendirmesi …………………. 15
Sağlık Gözetiminde İşverenin Hakları ve Yükümlülükleri ………………………………………………………………. 17
Sağlık Gözetiminde Çalışanların Hakları ve Yükümlülükleri …………………………………………………………… 18
Sağlık Gözetiminde Sağlık Biriminin Yükümlülükleri ……………………………………………………………………… 18
II. Çalışma Ortamı Gözetimi ………………………………………………………………………………………………………….. 19
Malzeme Güvenlik Bilgi Formları ………………………………………………………………………………………………….. 20
İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu ………………………………………………………………………………………………………. 22
İşyeri Sağlık Birimleri ve İnsan Gücü …………………………………………………………………………………………….. 26
İşyeri Sağlık Birimi, İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimi, Ortak Sağlık Güvenlik Birimleri ……………………… 27
İşyeri Sağlık Birimi ve İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimi (İSGB) ……………………………………………………….. 27
Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi ……………………………………………………………………………………………………. 29
Toplum Sağlığı Merkezleri-Çalışanların Sağlığı Birimi (TSM-ÇSB) ………………………………………………… 31
İSGB, OSGB ve TSM Çalışanların Sağlığı Birimlerinin İnsan Gücü ……………………………………………….. 31
İşyeri Hekimi ………………………………………………………………………………………………………………………………… 31
Diğer Sağlık Personeli …………………………………………………………………………………………………………………. 33
İş Güvenliği Uzmanı …………………………………………………………………………………………………………………….. 35
Sağlık Gözetiminde Kişisel Koruyucu Donanım Seçimi …………………………………………………………………. 36
Baretler ……………………………………………………………………………………………………………………………………….. 36
İş Güvenliği Ayakkabısı………………………………………………………………………………………………………………… 36
Koruyucu Gözlükler veya Yüz Koruyucu Siperler ………………………………………………………………………….. 37
Koruyucu Eldiven ………………………………………………………………………………………………………………………… 37
Koruyucu Giysi…………………………………………………………………………………………………………………………….. 37
Kulak Koruyucu Donanımlar ………………………………………………………………………………………………………… 37
Solunumu Koruma ………………………………………………………………………………………………………………………. 37
Düşmeye Karşı Kişisel Koruyucu Donanımlar ………………………………………………………………………………. 37
III. İşe Giriş Muayenesi ………………………………………………………………………………………………………………….. 41
III.1. Genel İşe Giriş Muayenesi ……………………………………………………………………………………… 42
III.2. Ek ve Tamamlayıcı Muayeneler ……………………………………………………………………………… 50
III.2.1 Gürültülü Ortamlarda Çalışanlarda Sağlık Gözetimi …………………………………………….. 51
Odyogram Öncesi (için) Gürültü Etkilenimi ve Tıbbi Bilgilere Yönelik Anamnez …….. 53
İşitmenin Korunması (Gürültü Kontrol) Programı …………………………………………………. 55
III.2.2 Tozlu Ortamlarda Çalışanların Sağlık Gözetimi …………………………………………………… 57
Pnömokonyoz İzleme Birimine Gönderilecek Bilgi ve Belgeler …………………………….. 58
III.2.3. Titreşimli İşlerde Çalışanlarda Sağlık Gözetimi ……………………………………………………………. 64
III.2.4. Kimyasal Maddelerle Çalışanlarda Sağlık Gözetimi …………………………………………….. 66
III.2.5. Biyolojik Risk Etkenlerinden Etkilenme Olasılığı Olan Çalışmalarda Sağlık Gözetimi ……. 69
III.2.6. Biyolojik İzlem …………………………………………………………………………………………………………….. 72
III.3.1. Maden İş Kolunda Sağlık Gözetimi ………………………………………………………………………………… 75
Gürültüye Bağlı İşitme Kaybı …………………………………………………………………………………………. 75
Kas İskelet Sistemi Rahatsızlıkları………………………………………………………………………………….. 78
Titreşime Bağlı Gelişen Beyaz Parmak Sendromu …………………………………………………………. 78
Karpal Tünel Sendromu ………………………………………………………………………………………………… 80
Bel Rahatsızlıkları …………………………………………………………………………………………………………. 81
Epikondilit ……………………………………………………………………………………………………………………… 85
Bursit …………………………………………………………………………………………………………………………….. 86
Toza Bağlı Gelişen Meslek Hastalıkları ………………………………………………………………………….. 86
Asbeste Bağlı Gelişen Meslek Hastalıkları ……………………………………………………………………… 89
Mesleki Astım ………………………………………………………………………………………………………………. 91
Mesleki Deri Hastalıkları ……………………………………………………………………………………………….. 92
Sıcak Stresi …………………………………………………………………………………………………………………… 95
Mesleki Kanser ……………………………………………………………………………………………………………… 95
Biyolojik Risk Etkenleri …………………………………………………………………………………………………… 97
Tetanos ………………………………………………………………………………………………………………………… 97
Leptospiroz (Weil Hastalığı) …………………………………………………………………………………………… 97
Mantar Enfeksiyonları ……………………………………………………………………………………………………. 98
Madenci Nistagmusu …………………………………………………………………………………………………….. 98
Psikososyal Sorunlar …………………………………………………………………………………………………….. 99
Maden İşkolunda Ek ve Tamamlayıcı Muayeneler ……………………………………………………….. 100
III. 3.2 İnşaat İş Kolunda Sağlık Gözetimi ……………………………………………………………………………………. 101
Kimyasal Zararlar ………………………………………………………………………………………………………… 102
Fiziksel Zararlar …………………………………………………………………………………………………………… 103
Biyolojik Zararlar ………………………………………………………………………………………………………….. 103
Gürültüye Bağlı İşitme Kaybı ………………………………………………………………………………………… 105
Titreşime Bağlı Gelişen Beyaz Parmak Hastalığı ………………………………………………………….. 106
Karpal Tünel Sendromu ………………………………………………………………………………………………. 108
Bel Rahatsızlıkları ………………………………………………………………………………………………………… 109
Toza Bağlı Gelişen Meslek Hastalıkları ………………………………………………………………………… 111
Asbeste Bağlı Gelişen Meslek Hastalıkları ……………………………………………………………………. 112
Kimyasallara Bağlı Gelişen Meslek Hastalıkları …………………………………………………………….. 115
Mesleki Deri Hastalıkları ………………………………………………………………………………………………. 117
Mesleki Astım …………………………………………………………………………………………………………….. 118
Mesleki Kanser ……………………………………………………………………………………………………………. 120
Tetanos ………………………………………………………………………………………………………………………. 120
İnşaat İşkolunda Ek ve Tamamlayıcı Muayeneler …………………………………………………………. 121
III. 3.3 Metal İşkolunda Sağlık Gözetimi ……………………………………………………………………………………… 123
Metal İşleri …………………………………………………………………………………………………………………… 123
Eritme ve Arıtma ………………………………………………………………………………………………………….. 123
Dökümcülük ……………………………………………………………………………………………………………….. 124
Dövme ve Presleme ……………………………………………………………………………………………………. 124
Haddehaneler ……………………………………………………………………………………………………………… 125
Kaynakçılık ve Sıcak Kesme ……………………………………………………………………………………….. 126
Tornalar ………………………………………………………………………………………………………………………. 128
Zımparalama ve Parlatma ……………………………………………………………………………………………. 129
Sanayi Yağları, Metal İşleme Sıvıları, Soğutma Sıvıları …………………………………………………. 129
Metallerin Yüzey İşlemleri ……………………………………………………………………………………………. 130
Metal Yeniden Kazanma ……………………………………………………………………………………………… 130
Gürültüye Bağlı İşitme Kaybı ………………………………………………………………………………………… 131
Titreşime Bağlı Gelişen Beyaz Parmak Hastalığı ………………………………………………………….. 133
Karpal Tünel Sendromu ………………………………………………………………………………………………. 134
Bel Rahatsızlıkları ………………………………………………………………………………………………………… 135
Toza Bağlı Gelişen Meslek Hastalıkları ………………………………………………………………………… 136
Kimyasallara Bağlı Gelişen Meslek Hastalıkları …………………………………………………………….. 138
Mesleki Deri Hastalıkları ………………………………………………………………………………………………. 140
Mesleki Astım …………………………………………………………………………………………………………….. 142
Mesleki Kanser ……………………………………………………………………………………………………………. 143
Fotoelektriğe Bağlı Gelişen Keratokonjonktivit ………………………………………………………………. 144
Metal İşkolunda Ek ve Tamamlayıcı Muayeneler ………………………………………………………….. 145
IV. Erken Kontrol ve İşe Dönüş Muayenesi ………………………………………………………………………………….. 147
IV.1. İş Kazaları ………………………………………………………………………………………………………………………….. 148
IV.2. Meslek Hastalıkları …………………………………………………………………………………………………………….. 150
V. Aralıklı Kontrol Muayenesi (Periyodik Muayene) ……………………………………………………………………. 153
VI. İşten Ayrılma ve Geç Muayene ………………………………………………………………………………………………… 155
VII. Erken Tanı ………………………………………………………………………………………………………………………………… 157
VIII. Yer-İş Değişikliği, Mesleki Rehabilitasyon ………………………………………………………………………………. 159
IX. Özelliği Olan Muayeneler …………………………………………………………………………………………………………. 161
IX. 1. Ağır ve Tehlikeli İşlerde Çalışacakların İşe Giriş ve Periyodik Muayenesi ………………………. 161
IX. 2. Portör Muayenesi ………………………………………………………………………………………………………… 161
IX. 3. Sürücü Muayenesi ………………………………………………………………………………………………………. 163
IX. 4. İş Makinesi Operatörü Muayenesi ………………………………………………………………………………… 174
IX. 5. Yüksekte Çalışanların Muayenesi ………………………………………………………………………………… 175
IX. 6. Yeraltı Çalışanlarının Muayenesi ………………………………………………………………………………….. 176
IX. 7. Gece Çalışması Yapacakların Sağlık Muayenesi …………………………………………………………. 176
IX. 8. Sağlık Koşulları Bakımından Günde En Çok 7,5 Saat ve Daha Az Çalışması
Gerekenler ………………………………………………………………………………………………………………….. 178
X. Çalışanların Sağlık ve Güvenlik Eğitimleri ………………………………………………………………………………. 181
XI. Çalışma Yaşamında Hassas Gruplar ………………………………………………………………………………………. 185
XI.1. Çalışma Yaşamında Kadınlar …………………………………………………………………………………………….. 185
XI.2. Çalışma Yaşamında Çocuk ve Genç Çalışanlar (Çırak ve Kalfalar) …………………………………….. 188
XI.3. Çalışma Yaşamında Engelliler (Sakat İşçiler) ……………………………………………………………………… 189
XI.4. Çalışma Yaşamında Yaşlılar (Yaşlı Çalışanlar) …………………………………………………………………… 190
XI.5. Çalışma Yaşamında Kronik Hastalığı Olanlar ……………………………………………………………………… 191
XI.6. Çalışma Yaşamında Gezici, Geçici, Göçer ve Göçmen İşçiler …………………………………………….. 192
XI.7. Alt İşveren İşçileri (Taşeron çalışanları) ……………………………………………………………………………….. 193
XII. İşyerinde Sağlığı Geliştirme Çalışmaları …………………………………………………………………………………. 195
XII. 1. Sigarasız İşyerleri ……………………………………………………………………………………………………………. 195
XII. 2. Obezite ile Mücadele ve Sağlıklı Yaşam İçin Spor ……………………………………………………………. 197
XIII. İşyeri Hekimliğinde Kayıt Sistemi ……………………………………………………………………………………………. 199
İşyeri Hekimi Sözleşmesi ……………………………………………………………………………………………………………. 199
İşe Giriş Muayene Formu …………………………………………………………………………………………………………… 200
Basamak Sağlık Kuruluşlarına Sevk Formu ……………………………………………………………………………….. 203
İş Sağlığı ve Güvenliği Kurul Karar Defteri …………………………………………………………………………………… 205
Onaylı Defter ……………………………………………………………………………………………………………………………… 205
Protokol Kayıt Defteri …………………………………………………………………………………………………………………. 205
Laboratuvar Kayıt Defteri ……………………………………………………………………………………………………………. 205
İş Göremezlik Belgesi ………………………………………………………………………………………………………………… 205
İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu ……………………………………………………………………………… 208
Pnömokonyoz İzleme Birimine Gönderilecek Bilgi ve Belgeler …………………………………………………….. 209
Pnömokonyoz Değerlendirme İşçi Gözlem Formu ……………………………………………………………………… 210
Gebe İşçilerin Sağlığını İzleme Formu ………………………………………………………………………………………… 211
Sağlık Muayene Kâğıdı ……………………………………………………………………………………………………………… 211
Aşı Kartı …………………………………………………………………………………………………………………………………….. 212
Bildirimi Zorunlu Hastalıklar Fişi ………………………………………………………………………………………………….. 212
Bildirimi Zorunlu Hastalıklar ……………………………………………………………………………………………………….. 213
Zehirlenme Bildirimi ……………………………………………………………………………………………………………………. 214
Zehirlenme Vaka Bildirim Formu ………………………………………………………………………………………………… 215
Zehirlenme Nedenleri…………………………………………………………………………………………………………………. 217
Antidot Listesi …………………………………………………………………………………………………………………………….. 219
İşyeri Sağlık Birimi Yıllık Çalışma Planı Takvimi ………………………………………………………………………….. 220
İSGİP İSG Yönetim Sistemi Sağlık Gözetimi Değerlendirme Formu ……………………………………………. 221
XIV. İşyerlerinde Afet ve Acil Durum Organizasyonu …………………………………………………………………….. 223
Afet …………………………………………………………………………………………………………………………………………… 223
Afet Yönetimi ……………………………………………………………………………………………………………………………… 223
Acil Durum ………………………………………………………………………………………………………………………………… 223
XV. Çalışma Yaşamında Beslenme ……………………………………………………………………………………………….. 235
XVI. Çalışma Yaşamında Bağışıklama ……………………………………………………………………………………………. 239
XVII. Çalışma Yaşamında Etik Sorunlar …………………………………………………………………………………………… 249
XVIII. İşyeri Hekimliği Uygulamalarında
Kullanılabilecek Basit Testler, Ölçekler ve Muayene Yöntemleri …………………………………………… 251
XVIII. 1. Fizik Muayene Öncesi Yapılan Hazırlık Muayeneleri ………………………………………………….. 251
XVIII. 2. Arteryel Kan Basıncı Değerlendirmesi ………………………………………………………………………. 253
XVIII. 2. 1. JNC-VII Değerlendirmesi …………………………………………………………………………….. 253
XVIII. 2. 2. ESH-ESC Değerlendirmesi …………………………………………………………………………. 253
XVIII. 2. 3. Kan Basıncı Hedefleri İçin Algoritma …………………………………………………………… 254
XVIII. 3. Basit Dikkat Testleri …………………………………………………………………………………………………… 254
XVIII. 4. BECK Anksiyete Ölçeği …………………………………………………………………………………………….. 255
XVIII. 5. BECK Depresyon Ölçeği …………………………………………………………………………………………… 256
XVIII. 6. Tükenmişlik……………………………………………………………………………………………………………….. 259
XVIII. 7. Uyku Sorgulaması …………………………………………………………………………………………………….. 260
XVIII. 8. Dikkat Dağınıklığı Testi ………………………………………………………………………………………………. 261
XVIII. 9. Mental Durum Muayenesi ………………………………………………………………………………………….. 262
XVIII. 10. Kraniyal Sinir Muayenesi …………………………………………………………………………………………. 263
XVIII. 11. Motor Muayene ……………………………………………………………………………………………………….. 264
XVIII. 12. Reflekslerin Muayenesi ……………………………………………………………………………………………. 264
XVIII. 13. Duyu Muayenesi ……………………………………………………………………………………………………… 265
XVIII. 14. Koordinasyonun Muayenesi …………………………………………………………………………………….. 265
XVIII. 15. Yürüyüş Muayenesi …………………………………………………………………………………………………. 265
XVIII. 16. Kas İskelet Sistemine İlişkin Testler ………………………………………………………………………….. 266
XVIII. 16. 1. De Quarvein Hastalığı Testi ………………………………………………………………………. 266
XVIII. 16. 2. Karpal Tünel Sendromu Testleri ………………………………………………………………… 266
XVIII. 16. 3. Bel Ağrılı Hastada Özel Testler …………………………………………………………………. 266
XVIII. 17. Göz Muayeneleri …………………………………………………………………………………………………….. 267
XVIII. 17. 1. Yakın Görme Muayenesinde Kullanılabilecek Yazı …………………………………… 268
XVIII. 17. 2. Kuru Göz Değerlendirilmesi ………………………………………………………………………. 268
XVIII. 17. 3. Amsler Grid Testi ………………………………………………………………………………………. 268
XVIII. 17. 4. Görme Kaybının Değerlendirilmesi …………………………………………………………… 270
XVIII. 17. 5. Görme Ölçme Tablosu ……………………………………………………………………………… 271
XVIII. 17. 6. Ishıhara Renk Körlüğü Testi ………………………………………………………………………. 272
XVIII. 18. İşitme İle İlgili İşyerinde Uygulanabilecek Testler ………………………………………………………. 280
XVIII. 18. 1. Fısıltı Testi; ……………………………………………………………………………………………….. 280
XVIII. 18. 2. Diyapazon Testleri ……………………………………………………………………………………. 281
XVIII. 19. Koroner Kalp Hastalığı Risk Hesaplama …………………………………………………………………… 281
XVIII. 19. 1. Framingham Koroner Kalp Hastalığı Risk Skoru ……………………………………….. 282
XVIII. 19. 2. JBS Risk Skoru Hesaplama Modeli …………………………………………………………… 282
XVIII. 20. WHO ve Amerikan Diyabet Derneği’nin Diyabet Tanı Kriterleri ………………………………….. 283
XVIII. 21. New York Kalp Cemiyeti’nin Konjestif Kalp Yetersizliği Sınıflaması ……………………………. 283
XVIII. 22. Solunum Fonksiyon Testleri …………………………………………………………………………………….. 284
XVIII. 23. Aerobik Güç Testleri (Performans Testleri) ……………………………………………………………….. 285
XVIII. 23. 1. Queens Kolej Basamak Testi ……………………………………………………………………. 285
XVIII. 23. 2. Üç Dakika Basamak Testi …………………………………………………………………………. 286
XVIII. 23. 3. Harward Basamak Testi ……………………………………………………………………………. 286
XVIII. 23. 4. Tecumseh Basamak Testi ………………………………………………………………………… 288
EK-1 Mevzuatımızda Sağlık Gözetimi ……………………………………………………………………………………………… 289
EK-2 İşyeri İş Sağlığı ve Güvenliği Koşulları Durum Saptama Formu ……………………………………………….. 296
EK- 3 Genel Ortam Gözetimi ……………………………………………………………………………………………………………. 302
EK-4 Ülkemizde ve Bazı Avrupa Ülkelerinde Çalışma Ortamındaki Bazı Maddelerin MAK Değerleri …. 312
EK-5 Denetimlerde İstenebilecek Bazı Belgeler ……………………………………………………………………………….. 343
EK-6 İş Sağlığı Konusunda Ülkemizdeki Son Düzenlemelerden Bazıları ………………………………………….. 345
EK-7 Bazı Kamu Kuruluşlarının Sağlık Yönergelerinden Örnekler …………………………………………………….. 350
EK- 8 Kadınların, Gençlerin ve Çocukların Çalıştırılabilecekleri ve Çalıştırılamayacakları İşler ……………. 351
EK-9 Bazı Ulusal Düzenlemelerde İşe Giriş ve Periyodik Muayenelerde Yapılması Gereken
Ek ve Tamamlayıcı Muayeneler …………………………………………………………………………………………….. 358
EK-10 Ulusal Düzenlemelere Göre Bazı Tetkiklerin Yapılma Sıklığı ……………………………………………………. 363
EK- 11 Sanayide Kullanılan Kimyasallardan Etkilenmenin Biyolojik İzlemi İçin Önerilen Yöntemler ………. 364
EK- 12 Bazı Yönetmeliklerde Belirtilen Çalışanlara Verilecek Eğitim Konuları ………………………………………. 369
EK-13 İş Sağlığı Profesyonelleri İçin Etik Kurallar ……………………………………………………………………………….. 373
Kaynaklar …………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 380