Risk değerlendirmesi, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun temel taşlarından biridir. Ancak birçok işyerinde bu süreç, sadece işyeri güvenlik uzmanı veya yöneticilerin sorumluluğu olarak algılanır. Oysa işyeri hekiminin risk değerlendirmesinde aktif ve kritik bir rolü vardır. Bu yazıda, bir meslektaş gözüyle, işyeri hekiminin risk değerlendirmesinde neler yapması gerektiğini, hangi adımları izlemesi gerektiğini ve sonuçları nasıl uygulamaya geçirmesi gerektiğini ele alacağız.

Risk Değerlendirmesinde İşyeri Hekiminin Konumu

6331 sayılı Kanun’un 7. maddesi, işvereni risk değerlendirmesi yapmakla yükümlü tutarken, Kanun’un 10. maddesi ise işyeri hekimini işverene danışman olarak sunar. Ancak “danışman” kelimesi küçümsemeci olabilir — esasında işyeri hekimi, risk değerlendirmesinin medikal ve epidemiyolojik yönlerinin sorumlu uzmanıdır.

Çünkü işyerinde ortaya çıkan tehlikeler, nihai olarak çalışanların sağlığına ve yaşam kalitesine etki eder. Kim işçinin sağlığını en iyi anlayabilir? İşyeri hekimi. Kim mesleki hastalıkların erken işaretlerini fark edebilir? Yine işyeri hekimi. İşte bu nedenle, risk değerlendirmesi ekibinde işyeri hekimi olmazsa olmaz bir unsurdur.

Risk Değerlendirmesi Ekibindeki Hekim Rolü

Ekib Oluşturma ve Katılım

6331 sayılı Kanun ve ilgili Yönetmelikler, risk değerlendirmesi ekibinin çok disiplinli olması gerektiğini öngörür. İşyeri hekimi, bu ekipte kesinlikle yer almalıdır. Ekibiniz tipik olarak şu kişilerden oluşmalıdır:

İşyeri güvenlik uzmanı
İşyeri hekimi
Bölüm müdürleri ve sorumluları
Çalışan temsilcileri
Gerekse dışarıdan danışmanlar (endüstriyel hijyen, ergonomi, psikoloji uzmanları)

İşyeri hekimi, bu ekipte sadece görüş bildiren değil, aktif olarak karar veren bir konumdadır. Periyodik muayene verileri, sağlık raporları ve mesleki hastalık gözlemleri, risk değerlendirmesine doğrudan katkı sağlar.

Tehlike Tanımlama Aşamasındaki Katkı

Risk değerlendirmesinin ilk adımı, işyerindeki tehlikeleri belirlemektir. İşyeri hekimi bu aşamada, sağlık risklerine odaklanan bir bakış açısı getirir:

Kimyasal maddelerin ne derece zararlı olduğu ve çalışanlar tarafından ne kadar maruz kaldığı
Biyolojik ajanlar (bakteri, virüs, mantar) ile ilgili risklerin varlığı
Fiziksel tehlikelerin (gürültü, titreşim, ısı) sağlığa olan uzun dönem etkileri
Ergonomik ve postural riskler
Psikososyal faktörler (iş yükü, zaman baskısı, mobbing riski)

Birçok işyerinde bu tehlikeler, sayfalarca güvenlik kontrol listelerine yazılı olmasına rağmen, sağlık boyutu göz ardı edilir. İşyeri hekimi, “Evet, bu makine gürültüsünü azaltmalı, çünkü odyometrik muayenelerimizde işitme kaybı görüyoruz” diyebilen kişidir.

Sağlığa Özgü Risk Kategorileri ve Hekim Değerlendirmesi

Kimyasal Tehlikeler

Kimyasal maddelerle çalışan işyerlerinde işyeri hekimi, şu soruları sormalıdır:

İşyerinde hangi kimyasal maddeler kullanılıyor?
Maddenin Güvenlik Veri Sayfası’nda sağlık etiketleri neler? (Örn: kanserojen, mutajen, üretim sistemi toksin vb.)
Çalışanlar ne kadar süre ve ne kadar yoğunlukta maruz kalıyor?
Kişisel koruyucu ekipman (KKE) yeterli mi ve doğru kullanılıyor mu?
Periyodik muayenede bu maddelerle ilgili bir bulgu var mı? (Örn: dermatit, solunum yolu irritasyonu)

Unutmamalıyız ki, Katılmış Türkiye Çalışma Sağlığı Hemşireliği Enstitüsü (ÇSHE) ve Türkiye Halka Sağlığı Kurumu tarafından hazırlanmış tablolarda, her kimyasal maddenin maksimum maruziyet sınırları vardır. İşyeri hekimi bu sınırları bilmeli ve uygulamalıdır.

Biyolojik Risikler

Sağlık kuruluşları, katı dönerci tesisleri, tarım işçileri gibi biyolojik ajanlara maruz kalan çalışanlarda, işyeri hekimi şu hususları kontrol etmelidir:

Biyolojik ajan Grup sınıflandırması (Grup 1, 2, 3, 4)
Aşılanabilir hastalıklar için bağışıklık durumu (HBV, HCV, tetanoz vb.)
Yaralanma ve iğne batması protokollerinin varlığı
İşçilerde semptom takibi ve tanı konulan mesleki hastalıklar

Periyodik muayeneler sırasında hepatit serolojisi, tüberküloz taraması gibi testler, risk değerlendirmesinin çıktılarına göre planlanmalıdır.

Ergonomik ve Fizyolojik Riskler

Yazılı çalışan, ağır işçi, tekrarlayan hareket yapan işyerinde işyeri hekimi, risk değerlendirmesinde şu noktaları vurgulayabilir:

Boyun, omuz, bel ağrısı şikayetlerinin prevalansı
Tekrarlayan stres yaralanmaları (Carpal Tunnel Sendromu, tendinit)
Postural problemler ve uzun dönem kas-iskelet sistemi hastalıkları
Ergonomik iyileştirme için yapılacak tasarım değişiklikleri

Örneğin, periyodik muayenelerinizde 10 çalışandan 7’sinde bel ağrısı varsa, bu hekim tarafından mutlaka risk değerlendirmesine yansıtılmalı ve ergonomik müdahaleler önerilmelidir.

Psikososyal Riskler

Son yıllarda, psikososyal risklerin (iş stresi, zaman baskısı, mobbing, aşırı çalışma) çalışanların sağlık durumuna etkisi daha çok tanınmaktadır. İşyeri hekimi, periyodik muayene sırasında çalışanlarla yapacağı görüşmelerde, işle ilgili stres belirtilerini fark edebilir:

Uyku bozukluğu, anksiyete
Tanı konmayan hipertansiyon veya kardiyak semptomlar
Gastrointestinal şikayetler (stresin psikosom boyutu)
İşyerinde sosyal çatışmalar

Bu bulguları kaydetmek ve risk değerlendirmesi ekibine sunmak, hekimin sorumluluğudur.

Risk Değerlendirmesi Sonuçlarının Periyodik Muayeneye Yansıtılması

Risk değerlendirmesi bir “dosya işi” olmamalıdır. Sonuçları, periyodik muayene planına doğrudan yansıtılmalıdır. İşte pratik bir uygulama:

Muayene Protokolü Oluşturma

Risk değerlendirmesi tamamlandıktan sonra, hekim şu adımları takip etmelidir:

Risk gruplarını belirleyin: Örn., Grup A (yüksek kimyasal risk), Grup B (orta ergonomik risk), Grup C (düşük risk)
Her grup için muayene protokolü yazın: Grup A’ya yıllık biyokimya, Grup B’ye yıllık odyometri gibi
Tetkik sıklığını belirleyin: Yüksek riskli işçiler 6 ayda bir, düşük riskli 2 yılda bir muayene görmeli
Bulguları izle: Muayene sonuçlarında bir anomali (örn., işitme kaybında hızlı düşüş) varsa, işyerinde müdahale alınması gerektiğini bildirin

Muayene Sırasında Sorular Sormak

Periyodik muayenede, işyeri hekimi risk değerlendirmesinden bilgi alarak, hedefli sorular sormalıdır:

“İşyerinde gürültü var mı? Kulaklarında çınlama hissediyor musunuz?”
“Kimyasal maddelerle temas ediliyor mu? Deri irritasyonu yaşadınız mı?”
“Ağır kaldırma işlemleri yapıyor musunuz? Sırt ağrınız var mı?”
“İş ortamında gerilim veya stres hissediyor musunuz?”

Bu sorular, risk değerlendirmesini teyit eder ve çalışanın bilinç düzeyini artırır.

Odyometrik ve Spirometrik Takip

Gürültü veya solunum sistemi riskinin olduğu işyerlerinde, periyodik odyometri ve spirometri testleri, risk değerlendirmesinin çıktılarına göre planlanmalıdır. SGK Genelgelerine göre, işyeri hekimi bu testlerin sonuçlarını karşılaştırmalı ve anormal değişimleri değerlendirmelidir.

Belgeleme ve Yasal Yükümlülükler

Risk Değerlendirmesi Raporunun Hazırlanması

Risk değerlendirmesi, yazılı bir rapor şeklinde hazırlanmalı ve işyeri hekiminin de imzası bulunmalıdır. Raporda şu bölümler yer almalıdır:

Tehlikelerin listesi: Kimyasal, biyolojik, fiziksel, ergonomik, psikososyal
Her tehlike için risk değeri: Olasılık × Şiddet = Risk
Mevcut kontroller: Zaten alınan koruyucu önlemler
Ek müdahaleler: Ne yapılmalı, kim sorumlu, ne zaman
Hekim tarafından eklenen notlar: Sağlık riskleri açısından ek öneriler

Periyodik Revizyon

6331 sayılı Kanun’un 7. maddesi, risk değerlendirmesinin “periyodik olarak güncellenmesi” gerektiğini belirtir. İşyeri hekimi bu revizyon sırasında:

Geçen dönem periyodik muayenelerinde bulgulan sağlık problemlerini rapor etmeli
Yeni teknolojiler veya yeni çalışan gruplarından doğabilecek riskleri belirlemelidir
Müdahalelerin etkinliğini değerlendirmelidir

Örneğin, “Geçen yıl risklerin %50’sine müdahale edildiyse, bu yıl kalan risklerin %80’ine müdahale etmeye odaklanmalıyız” gibi bir yaklaşım hekim tarafından önerilmelidir.

Ekip Yönetimi ve Koordinasyon

İşyeri hekimi, risk değerlendirmesi ekibinde sadece üye değil, sağlık ve maluliyet açısından «sorumlu danışman»dır. Bu rol, diğer ekip üyelerine sağlık bulguları hakkında bilgi vermek ve müdahalelerin sağlık sonuçlarını değerlendirmekten geçer.

Örneğin, güvenlik uzmanı “Makinelere koruma istifa ekleyelim” derse, hekim “Tamam, ama işçilerin işitme kaybından da bir çözüm istiyorum” gibi sağlık odaklı görüş bildirmelidir.

Pratik Uygulama İpuçları

Risk Değerlendirmesi Ekibini Oluşturmak

Eğer işyerinizde henüz formal bir risk değerlendirmesi yapılmadıysa, aşağıdaki adımları takip edin:

İşvereyle konuşun: Risk değerlendirmesinin yasal zorunluluk olduğunu ve sağlık bulgularınızın ne kadar önemli olduğunu anlatın
Ekibi kurun: Güvenlik uzmanı, siz (hekim), ve ilgili yöneticileri bir masaya oturtu
İlk toplantıyı yapın: İşyerinde gezinti yapın, tehlikeleri tanımlayın
Çalışanlarla görüşün: En az risk altında çalışanlarla röportaj yapın — periyodik muayene verileriniz kadar değerli bilgiler alırsınız

Sağlık Verilerinizi Sistematize Edin

Periyodik muayene kayıtlarınızda sağlık bulguların (Odyometri, Spirometri, Seroloji vb.) detaylı ve karşılaştırılabilir hale getirin. Her yıl “bu yıl 5 kişide işitme kaybı ilerlemesi vardı” gibi özet raporlar hazırlayın — bu raporlar risk değerlendirmesinin sağlık kanıtı olur.

Uluslararası Rehberlerden Faydalanın

WHO, ILO, ve Avrupa İş Sağlığı Kurumu gibi kuruluşların rehberlerinden faydalanabilirsiniz. Türkiye’de, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yayımlanan risk değerlendirmesi rehberleri de mevcuttur. Bu kaynaklar, mesleki hastalıklar ve risk seviyeleri hakkında son bilgileri içerir.

Sonuç ve Özet

İşyeri hekimi, risk değerlendirmesinde pasif bir “danışman” değil, aktif bir «sağlık risk yöneticisi»dir. 6331 sayılı Kanun’un ruhuna uygun olarak, hekim şu sorumlulukları taşımalıdır:

Risk değerlendirmesi ekibinin sağlık boyutunun temsilcisi olmak — kimyasal, biyolojik, ergonomik, psikososyal riskleri tanımlamak ve değerlendirmek
Periyodik muayene protokollerini risk değerlendirmesine dayandırmak — yüksek riskli çalışanlara daha sık ve daha detaylı muayene
Muayene bulguların risk değerlendirmesine feedback etmek — yeni sağlık problemleri varsa, işyerinde müdahale alınması gerektiğini bildirmek
Tüm bulguların belgelenmiş olduğundan emin olmak — rapor, protokol, muayene sonuçları, müdahaleler

Risk değerlendirmesi, bir işyerindeki çalışanların sağlığını ve güvenliğini belirleyen stratejik bir araçtır. Bu aracın etkin ve çalışan bir şekilde kullanılması, büyük ölçüde işyeri hekiminin özverili çalışmasına bağlıdır. Eğer bu görevinizi ciddiye alır, periyodik muayeneleriniz risk değerlendirmesinin bir uzantısı haline gelirse, işçilerin sağlığını koruma konusunda çok daha etkili olabilirsiniz.

Hadi, işyerimizdeki her çalışanın sağlığını daha iyi korumanın yolu, risk değerlendirmesinde daha aktif olmaktan geçiyor. Başlamak için hiç geç değil.