Refah Muayenesi: Hastalık Baskısı (Presenteeism) Tespiti

Refah Muayenesi: Hastalık Baskısı (Presenteeism) Tespiti

İşyeri hekimleri olarak, çalışanlarımızın sağlığını koruma ve geliştirme görevimiz, sadece mevcut mesleki hastalıkları ve iş kazalarını önlemekle sınırlı değildir. Aynı zamanda, çalışanların işyerinde bulunduğu süre boyunca yaşadığı ancak belirgin bir hastalık olarak tanımlanmayan ancak verimliliklerini düşüren, “hastalık baskısı” veya “presenteeism” olarak adlandırılan durumu da göz önünde bulundurmamız gerekmektedir.

Hastalık Baskısı (Presenteeism) Nedir?

Hastalık baskısı, bir çalışanın hasta olduğu halde işe gelmesi ve bu durumun iş verimliliğini düşürmesidir. Bu durum, görünmez bir verimlilik kaybına yol açar. Çalışanlar, hasta oldukları halde işe gelerek hem kendi sağlıklarını hem de işyerindeki diğer çalışanların sağlığını riske atabilirler. Bu durumun tespiti ve yönetimi, işyeri hekimleri için önemli bir görevdir.

Tanı Kriterleri ve Maruziyet Sınırları

Hastalık baskısının tespiti için spesifik tanı kriterleri bulunmamakla birlikte, aşağıdaki durumlar göz önünde bulundurulabilir:

• Sık İşe Devamsızlık: Çalışanın sık sık ve kısa süreli işe devamsızlık yapması, ancak bu devamsızlıkların belirgin bir hastalık tanısı ile ilişkilendirilememesi.
• Verimlilik Düşüklüğü: Çalışanın işyerinde gösterdiği performansın belirgin şekilde düşmesi, hata oranının artması, konsantrasyon güçlüğü, yavaş çalışma gibi belirtiler.
• Belirgin Olmayan Sağlık Sorunları: Baş ağrısı, yorgunluk, uyku bozuklukları, mide-bağırsak şikayetleri gibi belirgin bir hastalık tanısı konulamayan ancak kişinin genel refahını ve iş verimliliğini olumsuz etkileyen şikayetler.
• İşe Gelip Yarı Üretken Olma Durumu: Çalışanların hasta oldukları halde işe gelmeleri ve bu durumun iş verimliliğini düşürmesi.

Maruziyet sınırları açısından, hastalık baskısı genellikle belirli bir maruziyet sınırı ile doğrudan ilişkilendirilemez. Ancak, yukarıda belirtilen belirtilerin varlığı, hastalık baskısının varlığına işaret edebilir.

Klinik Tablo

Hastalık baskısı gösteren çalışanlarda aşağıdaki gibi bir klinik tablo görülebilir:

• Fiziksel Belirtiler: Kronik yorgunluk, uyku bozuklukları, baş ağrısı, kas-iskelet sistemi ağrıları, sindirim sistemi şikayetleri, sık tekrarlayan baş dönmesi, nefes darlığı, çarpıntı, terleme, ciltte kuruluk veya yağlanma, kaslarda sertlik veya spazm.
• Psikolojik Belirtiler: Anksiyete, depresyon, huzursuzluk, sinirlilik, konsantrasyon güçlüğü, unutkanlık, motivasyon kaybı, işten soğuma, çaresizlik hissi, değersizlik duygusu, öfke,irritabilite, uyku bozukluğu, uykuya dalmada veya uykuyu sürdürmede zorluk, iştahsızlık, kilo kaybı, cinsel istekte azalma, libido kaybı.
• Davranışsal Belirtiler: İşyerine geç gelme, sık sık işe devamsızlık, işyerinde kurallara uymama, işyeri kurallarını ihlal etme, işini yarım bırakma, işini zamanında bitirememe, hata yapma oranının artması, işyerinde çatışma eğilimi, işyerinde izolasyon, sosyal geri çekilme, işyerindeki sosyal aktivitelere katılımın azalması.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

Türkiye’de iş kazaları ve meslek hastalıklarının bildirimi 65. Üzerinde çalışan işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin yürütülmesinden işveren sorumludur. İşverenler, iş kazalarını ve meslek hastalıklarını, ilgili mevzuatta belirtilen süreler içinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) ve Sağlık Bakanlığı’na bildirmekle yükümlüdürler.

İş Kazası Bildirimi: İş kazasının meydana geldiği tarihten itibaren en geç 3 iş günü içinde işverence bildirilmelidir. Bildirim, iş kazası ve meslek hastalığı bildirim formu ile yapılır.

Meslek Hastalığı Bildirimi: Meslek hastalığı şüphesi veya tanısı konulduğunda, bu durumun öğrenilmesinden sonraki 3 iş günü içinde işverence SGK’ya bildirilmelidir. Bildirim, “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” ile yapılır.

SGK Süreci: Bildirimlerin alınmasının ardından SGK, gerekli incelemeleri yapar ve hak sahiplerine gerekli işlemleri başlatır. Meslek hastalığı tanısı konulan durumlarda, işçinin sağlığına kavuşması veya mesleki rehabilitasyonu için gerekli adımlar atılır.

İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri hekiminin, hastalık baskısını tespit etmek ve önlemek için aşağıdaki adımları izlemesi önerilir:

• İşyerini Tanıma ve Durum Saptama: İşyerinin genel yapısını, üretim süreçlerini, kullanılan kimyasalları, çalışma koşullarını, çalışanların demografik özelliklerini ve çalışma öyküsünü anlamak.
• Risk Değerlendirmesi (RD): İşyerinde var olan tüm tehlikeleri belirlemek, bu tehlikelerin kimlere, nasıl ve ne ölçüde zarar verebileceğini analiz etmek ve bu riskleri ortadan kaldırmak veya en aza indirmek için gerekli önlemleri belirlemek.
• Çalışma Ortamı Gözetimi: İşyerindeki fiziksel, kimyasal, biyolojik ve ergonomik risk faktörlerini düzenli olarak izlemek ve ölçümler yapmak.
• Çalışan Sağlığı Gözetimi: İşe giriş, periyodik ve işten ayrılma muayeneleri ile birlikte, çalışanların genel sağlık durumlarını, çalışma öykülerini ve maruziyetlerini değerlendirmek.
• Koruyucu Önlemler:
• Teknik Önlemler: Tehlikenin kaynağında yok edilmesi veya riskin azaltılması için mühendislik çözümleri (havalandırma, izolasyon, otomasyon vb.).
• İdari Önlemler: İş rotasyonu, çalışma süresinin kısaltılması, dinlenme aralarının düzenlenmesi, eğitimler, bilgilendirmeler.
• Kişisel Koruyucu Donanım (KKD): Kullanımı zorunlu olan KKD’lerin temini, doğru kullanımının öğretilmesi ve denetlenmesi.
• Erken Tanı ve Müdahale: Hastalık baskısı gösteren belirtilerin erken tespit edilmesi ve gerekli müdahalelerin yapılması.
• İşe Dönüş Muayenesi: Hastalık sonrası veya iş kazası sonrası işe dönüşte çalışanın eski işine uygunluğunun değerlendirilmesi ve gerekirse iş değişikliği önerilmesi.
• Rehabilitasyon: Meslek hastalığına yakalanan veya iş kazası geçiren çalışanların tedavi ve rehabilitasyon süreçlerine destek olmak.

Pratik Uygulanabilir Bilgiler ve Vaka Yaklaşımı

İşyeri hekimleri, hastalık baskısını tespit etmek için aşağıdaki adımları izleyebilir:

1. Anamnez Alınması: Çalışanın iş öyküsü, meslek öyküsü, maruz kaldığı etkenler, kullandığı ilaçlar, aile öyküsü, yaşam tarzı gibi detaylı bilgiler alınmalıdır.
2. Fizik Muayene: Genel bir fizik muayene ile birlikte, özellikle belirtilere odaklanılarak detaylı bir muayene yapılmalıdır.
3. Anamnez ve Fizik Muayene Bulgularının Karşılaştırılması: Elde edilen bulgular, kişinin işyerindeki maruziyetleri ile ilişkilendirilerek değerlendirilmelidir.
4. Risk Değerlendirmesi (RD) Güncellemesi: Tespit edilen hastalık baskısı durumları, risk değerlendirme çalışmalarına entegre edilerek gerekli durumlarda risk değerlendirmesi güncellenmelidir.
5. Koruyucu ve Önleyici Tedbirlerin Alınması: Risk faktörlerini azaltmaya yönelik teknik, idari ve kişisel koruyucu önlemler alınmalıdır.
6. Çalışanların Bilgilendirilmesi ve Katılımının Sağlanması: Çalışanların sağlık durumları, riskler ve alınan önlemler hakkında bilgilendirilmesi ve bu süreçlere katılımlarının teşvik edilmesi.
7. Diğer Departmanlarla İşbirliği: İş hijyeni uzmanları, iş güvenliği uzmanları, insan kaynakları departmanı ve diğer ilgili birimlerle işbirliği yaparak bütüncül bir yaklaşım sergilenmelidir.

Örnek Vaka Yaklaşımı:

Bir işçi, sık sık baş ağrısı, yorgunluk ve konsantrasyon güçlüğü şikayetleriyle işyeri hekimine başvuruyor. İşe giriş muayenesinde herhangi bir sorun tespit edilmemiş. Ancak işe başladıktan sonra şikayetleri artmış. İşyeri hekimi, hastanın çalışma ortamını ve işini detaylı olarak incelemeli, kullanılan kimyasalları, maruziyet düzeylerini ve çalışma koşullarını gözden geçirmelidir. Gerekirse ek testler (örn. nörolojik muayene, psikolojik değerlendirme) istenebilir. Eğer şikayetlerin işyeri ile ilişkili olduğu tespit edilirse, risk değerlendirmesi güncellenmeli ve gerekli önlemler alınmalıdır.