Ortam Ölçüm Sonuçlarını Yorumlama: İşyeri Hekimi Perspektifi

Ortam Ölçüm Sonuçlarını Yorumlama: İşyeri Hekimi Perspektifi

Giriş

İş sağlığı ve güvenliği (İSG) alanında çalışan işyeri hekimlerinin en önemli görevlerinden biri, çalışma
ortamında bulunan fiziksel, kimyasal, biyolojik ve ergonomik risk etkenlerini belirlemek, bu risklerin
sınır değerlerini aşılıp aşılmadığını değerlendirmek ve bu değerlendirmeler sonucunda gerekli
koruyucu ve önleyici tedbirleri belirlemektir. Bu süreçte en önemli adımlardan biri, çalışma
ortamından alınan örneklerin (ortam ölçümleri) sonuçlarını doğru yorumlayabilmektir. Bu rehber,
özellikle işyeri hekimlerinin ortam ölçüm sonuçlarını yorumlamalarına klinik bir rehber niteliğinde
katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

1. Ortam Ölçüm Sonuçlarının Yorumlanması ve Tanı Kriterleri

Ortam ölçüm sonuçlarının yorumlanması, maruziyet sınır değerlerinin (MSD) bilinmesi ve bu değerlerin
çalışanların sağlık durumları ile ilişkilendirilmesi esasına dayanır. Her bir maruziyet
etkeni için belirlenmiş olan maruziyet sınır değerleri (MSD) ve maruziyet etkin değerleri (MED),
bu sonuçların yorumlanmasında temel referanslardır.

1.1. Gürültü Maruziyeti

* **Tanı Kriterleri:** Gürültüye bağlı işitme kaybı (GBİK), işitme testleri ile saptanabilen, genellikle
1 kHz.’in üstündeki frekanslarda gelişen işitme keskinliği kaybıdır. İç kulağın işlevsel bozukluğudur.
Gürültüye bağlı kronik işitme kaybı riski, kokleanın kümülatif gürültü etkilenimine bağlıdır. Bu
etkilenim, darbe gürültüsü de dâhil edilerek ve yıllara yayılmış maruziyet süresi
çerçevesinde günlük gürültü etkilenim düzeyi ile belirlenir.
* **Maruziyet Sınır Değerleri:** Günlük 80 dB (A) veya üzerindeki gürültü düzeylerinde etkilenime
bağlı gelişebilir. 85 ila 89 dB (A) arasındaki düzeylerde günlük gürültü etkilenimi ancak uzun
süreli maruziyet sonucunda işitme kaybına yol açarken, 90 dB (A) ve üzerindeki
düzeylerde hasar riski önemli ölçüde artar.
* **Gürültü Ölçümü:** Gürültü düzeyi sonometre ile ve “dB” birimiyle ölçülür.
* **Sağlık Gözetimi:** Gürültü düzeyi 80 dB’i aşan işyerlerinde çalışanlara işe giriş ve periyodik
muayenelerde odyometri testi yapılarak sağlık gözetimleri yapılmalıdır. Gürültü düzeyi 85 dB’i
aşan işlerde ise işe girişte ve işin devamı süresince çalışanların odyometrik incelemesinin
yanı sıra işitme muayenesi ile takibi gerekmektedir.
* **Odyogram Analizi:** İşitme kaybının derecesi ve tipi, sesin şiddetiyle birlikte frekans
spektrumu, bir çalışma günü boyunca gürültünün süresi ve dağılımı, bir çalışma günü
boyunca toplam gürültü ölçümlerinin yapılması gereklidir.
* **İşitme Kaybı Sınıflaması:**
* Normal: 1, 2, 3, 4 ve 6 kHz’lerdeki işitme düzeylerinin toplamı (yaş ve cinse göre
düzenlenmiş tablolara göre karşılaştırılır).
* Hafif işitme kaybı: Uyar.
* Kötü işitme: KBB uzmanına sevk et.
* Hızlı işitme kaybı: 3, 4, 6 kHz’lerdeki işitme eşiklerinin toplamının önceki testle
farkı > 30 dB.
* Tek taraflı işitme kaybı: Her kulağın 1, 2, 3, 4 kHz’lerdeki işitme düzeylerinin
toplamlarının farkı > 40 dB.

1.2. Toz Maruziyeti

* **Tanı Kriterleri:** Tozlu ortamlarda çalışanların sağlığı, yapılan ortam ölçümü ve buna bağlı olarak
yapılan risk değerlendirmesine göre sıklığı belirlenen aralıklarla Standart (en az 35 x 35 cm) PA
akciğer grafisi ve Solunum Fonksiyon Testi ile sağlık gözetimi yapılmalıdır.
* **PA Akciğer Grafisi:** ILO (2000) Pnömokonyoz Radyografileri Uluslararası Sınıflandırması’na
göre çekilen PA akciğer grafisi kalite (1) veya kalite (2) olmalıdır. PA akciğer grafisi
çekiminin tekrarlanmasının mümkün olmadığı durumlarda kalite (3) PA akciğer grafisi de
değerlendirmeye alınabilir.
* **Solunum Fonksiyon Testi:** FVC, FEV1 ve FEV1/FVC değerlerinin % 80’in altında olmaması
gerekir.

1.3. Kimyasal Madde Maruziyeti

* **Tanı Kriterleri:** Kimyasal maruziyetin tanısı için biyolojik izlem ve ortam ölçümleri
kullanılır. Biyolojik izlem, tehlikeli maddelerin, metabolitlerinin ya da bunların biyokimyasal
veya biyolojik etkilerinin parametrelerinin varlığında çalışanlardan alınan biyolojik
materyallerin analizidir. Amaç, çalışanların iç maruziyetini ölçmek, analiz sonuçlarını
eşik düzeyleri ile karşılaştırmak ve maruziyeti azaltmada uygun önlemleri önermektir.
* **Biyolojik İzlem Türleri:** İç maruziyeti izleme ve biyolojik etkiyi izleme.
* İç maruziyet izlemesinde, biyolojik materyaldeki tehlikeli maddelerin ve metabolitlerinin
düzeyleri ölçülür.
* Biyolojik etki izlemesi hücresel düzeyde biyolojik reaksiyonları ölçer (örn., mutasyonlar,
sitogenetik ve sitotoksik etkiler).
* **Kimyasal Maddelerin Sınıflandırılması:** Kimyasallar, maruziyet sınır değerleri (MAK, TLV, vb.)
ve biyolojik maruziyet sınır değerleri (BOD, Biyolojik Maruziyet Sınır Değeri) ile
sınıflandırılır.

2. Maruziyet Sınır Değerlerinin Aşılması Durumunda Yapılacaklar

* **Genel Yaklaşım:** Maruziyet sınır değerlerinin aşılması durumunda, öncelikle kaynağında
tehlikenin yok edilmesi veya azaltılması esastır. Bu mümkün değilse; çalışma
ortamının iyileştirilmesi, teknik kontroller (havalandırma, emiş sistemleri vb.),
organizasyonel önlemler (iş rotasyonu, dinlenme süreleri vb.) ve en son çare olarak
kişisel koruyucu donanımların (KKD) kullanılması gibi önlemler zinciri izlenmelidir.
* **Sınır Değer Aşımında Atılacak Adımlar:**
1. **Risk Değerlendirmesinin Gözden Geçirilmesi:** Mevcut risk değerlendirmesi
güncellenmeli, maruziyetin kaynağını belirlemek ve kontrol altına almak için
ek önlemler planlanmalıdır.
2. **Teknik ve Organizasyonel Önlemlerin Gözden Geçirilmesi:** Mevcut kontrol
önlemleri yeterli mi, değil mi? Yeni önlemler alınmalı veya mevcutlar
iyileştirilmelidir.
3. **Çalışanın İşten Ayrılması veya Yer Değişikliği:** Eğer risk kaynağında
kontrol altına alınamıyorsa veya çalışanın sağlığı üzerinde olumsuz bir etki
oluşmuşsa, işçi riskin olmadığı başka bir işe veya bölüme alınmalı ya da
işten ayrılması sağlanmalıdır.
4. **Benzer Maruziyete Maruz Kalan Diğer Çalışanların Değerlendirilmesi:** Benzer
maruziyete maruz kalan diğer çalışanlar da sağlık gözetiminden geçirilerek,
gerekiyorsa ek önlemler alınmalıdır.
5. **Tıbbi Muayene ve Tetkikler:** Hekim, uzman veya yetkili makam tarafından
gerekli görülen tıbbi muayene ve tetkikler (biyolojik izlem dahil) istenmelidir.
6. **İşveren ve Çalışanların Bilgilendirilmesi:** Tüm bu süreçte çalışanlar ve işveren
bilgilendirilmelidir.

3. Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

* **Bildirim Yükümlülüğü:** İşverenler, iş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan
bir çalışanın SGK’na hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde bildirimini
yapmakla yükümlüdür. Bu bildirimde “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.
* **SGK Süreci:** SGK’ya yapılan bildirimler sonrası, gerekli incelemeler yapılır ve meslek
hastalığı tanısı konulursa, SGK tarafından gerekli işlemler başlatılır. Bu süreçte işyeri
hekiminin rolü, hastanın takibi, gerekli belgelerin hazırlanması ve SGK ile
koordinasyonun sağlanmasıdır.

4. İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

* **İşyeri Ziyareti:** İşyeri hekimi, çalışma ortamını iyi tanımalıdır. İşyerinde bulunan
tehlikeleri belirlemeli, risk analizinin yapılmasını sağlamalı ve bu çalışmalara katılmalıdır.
* **Risk Değerlendirmesi (RD):** İşyerinde insanlara neyin ne kadar zarar verebileceğine
yönelik dikkatli bir incelemedir. Tehlikelerin belirlenmesi, kimlerin nasıl zarar
göreceğine karar verilmesi, risklerin analizi, kontrol önlemlerine karar verilmesi
ve uygulanması, RD’nin gözden geçirilmesi ve güncellenmesi adımlarını içerir.
* **Koruyucu Önlemler:** Tehlikelerin kaynağında yok edilmesi veya riskin azaltılması
öncelikli olmalıdır. Teknik kontroller (havalandırma, emiş sistemleri vb.),
organizasyonel önlemler (iş rotasyonu, dinlenme süreleri vb.) ve kişisel koruyucu
donanımlar (KKD) bu önlemlerin bir parçasıdır.

5. Vaka Yaklaşımı

* **Tanı ve Ayırıcı Tanı:** Ortam ölçüm sonuçları, klinik bulgular ve diğer laboratuvar
verileri bir arada değerlendirilerek tanıya ulaşılmalıdır. Sınır değer aşımlarında,
çalışanın sağlık durumu ve maruziyetin süresi dikkate alınarak gerekli
değerlendirmeler yapılmalıdır.
* **Sınır Değer Aşımında Yapılacaklar:**
* Tehlikenin kaynağında yok edilmesi veya azaltılması.
* Teknik ve organizasyonel önlemlerin alınması.
* KKD kullanımının sağlanması.
* Çalışanın sağlık durumunun izlenmesi ve uygun işe yerleştirilmesi.
* Gerekirse işten ayrılması veya yer değişikliği önerilmesi.

6. Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

* **Bildirim:** İşyeri hekimleri, meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın
SGK’ya bildirimini yapmakla yükümlüdür. Bildirim, hastalığın öğrenilmesinden
sonraki üç iş günü içinde yapılmalıdır.
* **SGK Süreci:** Bildirim sonrası SGK tarafından gerekli incelemeler yapılır.
Meslek hastalığı tanısı konulduğunda, SGK tarafından gerekli işlemler
başlatılır. İşyeri hekimi, hastanın takibini yaparak ve gerekli belgeleri
hazırlayarak SGK ile koordinasyonu sağlar.

Sonuç

Ortam ölçüm sonuçlarının doğru yorumlanması, işyeri hekimlerinin risk değerlendirmesi yapması,
koruyucu ve önleyici tedbirleri belirlemesi ve meslek hastalıklarını önlemesi açısından
kritik öneme sahiptir. İşyeri hekimleri, bu sonuçları titizlikle değerlendirerek, hem
çalışanların sağlığını korumalı hem de işverenleri yasal yükümlülükleri konusunda
bilgilendirmelidir. Sınır değer aşımlarında alınacak önlemler, risk
değerlendirmesinin güncellenmesi ve gerekli ise işçi değişiklikleri gibi adımları
içermelidir.