Mesleki Astım İçin İşyeri İzlem Programı

Mesleki astım, çalışma hayatında karşılaşılan önemli bir sağlık sorunudur. İşyeri hekimlerinin bu konuda bilinçli ve etkin bir şekilde hareket etmesi, hem işçinin sağlığını korumak hem de meslek hastalıklarının önlenmesi açısından kritik öneme sahiptir. Bu rehber, işyeri hekimlerine yönelik olarak mesleki astımın tanımı, tanı kriterleri, klinik tablosu, maruziyet sınırları, meslek hastalığı bildirimi ve SGK süreci, işyeri ziyareti, risk değerlendirmesi, koruyucu önlemler ve vaka yaklaşımı gibi konuları kapsayacak şekilde hazırlanmıştır.

1. Mesleki Astım: Tanım, Klinik Tablo ve Tanı Kriterleri

Mesleki astım, işyerinde var olan bir alerjene aylar veya yıllar boyunca süren duyarlılık (sensitizasyon) sonucunda gelişen, geri döndürülemez bir hava yolu tıkanıklığıdır. Belirtiler arasında kişiyi yürümek ve hafif yükleri taşımak gibi en basit işleri yapmaktan bile alıkoyabilecek ciddi nefes darlıkları vardır. Hastalığın bazı mağdurları çalışma hayatına geri dönemezler.

Klinik Tablo ve Tanı Kriterleri:

• Belirtiler: Hırıltılı solunum, öksürük, göğüs sıkışması, nefes darlığı. Belirtiler, işyerinde bulunan bir maddeye maruziyetin hemen ardından başlayabilir. Ancak bazen de belirtilerin ortaya çıkması birkaç saat sürebilir, geceleri de ortaya çıkabilir.
• Ayırıcı Tanı: Rinit (hapşırma/burun akıntısı) ve konjonktivit (kırmızı kaşınan ve iltihaplı gözler) gibi diğer rahatsızlıklar da bulunabilir.
• Tanı Kriterleri:
  • Mesleki astımın iki bileşeni vardır: biri altta yatan kronik enflamasyon ve diğeri dönemsel ataklardır.
  • Tanı için; işyeri maruziyeti ile semptomların zamanlaması, klinik bulgular ve laboratuvar testleri (örn. solunum fonksiyon testleri, PEF kayıtları) birlikte değerlendirilmelidir.

2. Maruziyet Sınır Değerleri ve Biyolojik İzlem

Mesleki astıma neden olabilecek kimyasallar ve bu kimyasalların maruziyet sınır değerleri (MAK-TWA, STEL) ve biyolojik izlem değerleri, ilgili mevzuat ve güncel literatürler doğrultusunda belirlenmelidir. Özellikle:

• İzosiyanatlar: Duyarlılık (sensitizasyon) ve astım ataklarına neden olabilir.
• Ahşap Tozları: Özellikle sert ağaç tozları, solunum yolu ile alınan ince parçacıklar nedeniyle mesleki astıma neden olabilir.
• Kimyasal Maddeler: Boyalar, yapıştırıcılar, reçineler, çözücüler (toluen, ksilen vb.) solunum yolu ile tahriş edici etki gösterebilir ve astıma yol açabilir.

Biyolojik İzlem:

Biyolojik izlem, işçinin vücuduna alınan tehlikeli maddelerin veya metabolitlerinin düzeylerinin ölçülerek, bu maruziyetin azaltılmasına yönelik önlemlerin alınmasını sağlar. Mesleki astım etkenlerine yönelik spesifik biyolojik izlem yöntemleri mevcuttur. Örneğin, toluen maruziyetinde idrarla atılan hippurik asit düzeyinin ölçülmesi, ksilen maruziyetinde ise metil hipürik asit düzeyinin ölçülmesi gibi.

3. Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirimi:

• Her iş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’ya bildirimi, hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde zorunludur.
• Bu bildirim için “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılmalıdır.
• Bu formun doldurulmasında işyeri hekimi, işveren ve ilgili sağlık personeli sorumludur.

SGK Süreci:

• Meslek hastalıkları için SGK tarafından yetkilendirilmiş sağlık kurulları tarafından tanı konulur.
• Tanı konulduktan sonra, işgöremezlik durumuna göre SGK tarafından gerekli ödemeler yapılır.
• Meslek hastalığına bağlı işgöremezlik oranının belirlenmesi, ilgili mevzuat ve yönetmeliklere göre yapılır.

4. İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri Ziyareti ve Durum Saptaması:

• İşyeri hekimi, çalışma ortamını ve koşullarını tanımalı, risk değerlendirmesi sonuçlarına ulaşmalıdır.
• İş akış şeması üzerinde tehlikeli noktaları belirlemeli, risk faktörlerini saptamalıdır.
• Çalışma ortamının genel hijyen koşullarını (temizlik, havalandırma, aydınlatma vb.) değerlendirmelidir.

Risk Değerlendirmesi (RD):

• RD, işyerinde insanlara neyin ne kadar zarar verebileceğine yönelik dikkatli bir incelemedir.
• RD’de temel adımlar: Tehlikelerin belirlenmesi, kimlerin nasıl zarar göreceğinin saptanması, risklerin analizi, kontrol önlemlerine karar verilmesi ve uygulanması, gözden geçirilmesi ve güncellenmesidir.

Koruyucu Önlemler:

• Mühendislik Kontrolleri: Tehlikeli etkenin kaynağında yok edilmesi veya riskin en aza indirilmesi esastır. Bu kapsamda; havalandırma sistemleri, kapalı prosesler, ses yalıtımı, titreşim emici malzemeler gibi önlemler alınmalıdır.
• İdari Kontroller: İş rotasyonu, çalışma süresinin düzenlenmesi, eğitimler gibi önlemlerdir.
• Kişisel Koruyucu Donanım (KKD): Mühendislik ve idari kontrollerin yetersiz kaldığı veya uygulanamadığı durumlarda son çare olarak kullanılmalıdır. KKD seçimi, işin niteliğine, riskin türüne ve maruziyet düzeyine uygun olmalıdır. Kullanımı konusunda işçilere eğitim verilmelidir.

5. Pratik Uygulama ve Vaka Yaklaşımı

PEF Kayıt Formu ve Günlük Takip:

• Mesleki astım şüphesi olan hastalarda, PEF (Peak Expiratory Flow) ölçümleri, hastalığın takibinde ve tedaviye yanıtın değerlendirilmesinde önemli bir araçtır.
• Hastadan, işe giriş muayenesinde ve periyodik muayenelerde PEF değerlerini kaydetmesi istenmelidir.
• PEF kayıtları, işyerinde maruz kalınan etkenlere göre (örn. tozlu ortam, kimyasal maruziyet) günlük olarak tutulmalıdır.
• PEF değerlerindeki değişimler, mesleki astım tanısı ve takibi için değerli bilgiler sunar.

Vaka Yaklaşımı:

• Mesleki astım şüphesi olan bir hastada, öncelikle iş öyküsü alınmalı, maruz kalınan etkenler ve bu etkenlere karşı duyarlılık sorgulanmalıdır.
• Fizik muayene bulguları (solunum sesleri, hırıltı, öksürük vb.) değerlendirilmelidir.
• Solunum fonksiyon testleri (SFT) ve PEF ölçümleri yapılmalıdır.
• Gerekli görülen durumlarda, alerji testleri (cilt prik testi, spesifik IgE) istenebilir.
• Tanı konulduktan sonra, işyeri hekimi, işvereni bilgilendirerek gerekli önlemlerin alınmasını sağlamalıdır.
• Hastanın işten ayrılması veya iş değişikliği gibi durumlar söz konusu olduğunda, SGK bildirimleri yapılmalıdır.

Sonuç

Mesleki astımın erken tanısı ve etkin yönetimi, işyeri hekimlerinin proaktif yaklaşımı ile mümkündür. İşyeri izlem programlarının doğru bir şekilde uygulanması, hem işçinin sağlığını koruyacak hem de işyerindeki verimliliği artıracaktır.