Meslek Hastalığı Nedir? Yasal Tanım ve Kapsamı

Meslek hastalığı, bir işin veya yürütülen işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğranılan geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal özürlülük hallerini ifade etmektedir. Bu durum, sigortalının çalışmakta olduğu işten veya işyerindeki çalışma ortamından kaynaklanan bir sağlık sorunu olup, kişilerin çalışma yaşamındaki bu değişim toplumların yapısını, yaşayış biçimini, insan ilişkilerini ve yaşamdan beklentilerini de etkilemiştir. Çalışanlar bir yandan tarımın, sanayileşmenin ortaya çıkardığı sağlık sorunlarıyla uğraşmaktayken, öte yandan bilgi teknolojisinin gelişmesiyle yeni sağlık sorunları ortaya çıkmıştır. Gelişmiş ülkelerde enfeksiyonlar, iş kazaları, meslek hastalıkları, ağır iş yükü, fiziksel, kimyasal ve psikolojik risk etkenleri kontrol altına alınmış, ancak; yeni çalışma biçimlerine bağlı ergonomik sorunlar, kas iskelet sistemi hastalıkları, alerjiler, psikososyal sorunlar gibi yeni hastalıklar ortaya çıkmıştır. Ülkemizde ise, biryandan hala silikozis, kurşun, civa, arsenik zehirlenmesi gibi geleneksel iş sağlığı sorunları daha tam çözülmemişken, aynı zamanda yoğun bilgisayar kullanımı ve duruş bozukluklarına bağlı kas iskelet hastalıkları, işsizlik, iş güvencesinin olmaması, uzun süre çalışma, ücret yetersizliği gibi pek çok psikososyal sorun ve denetimsiz kimyasal kullanımının tetiklediği alerjik hastalıklar gibi yeni sorunlar da karşımıza çıkmaktadır. Bu geçiş süreci nedeniyle ülkemizin iş sağlığı çalışanları hem gelişmiş ülkelerin iş sağlığı çalışanlarından hem de geri kalmış ülkelerin iş sağlığı çalışanlarından çok daha fazla çalışmak, daha fazla araştırma yapmak zorundadır.

Yasal Tanım ve Kapsam

Meslek hastalığı, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) ve (b) bentleri ile 5 inci maddesinin (a), (b), (c), (e), (g) bentleri kapsamındaki sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal özürlülük hallerini ifade etmektedir. Bu durum, sigortalının çalışmakta olduğu işten veya işyerindeki çalışma ortamından kaynaklanan bir sağlık sorunu olup, kişilerin çalışma yaşamındaki bu değişim toplumların yapısını, yaşayış biçimini, insan ilişkilerini ve yaşamdan beklentilerini de etkilemiştir. 5510 sayılı Kanun’un 14 üncü maddesinde meslek hastalığı halleri ve tespiti açıklanmaktadır.

Tanı Kriterleri ve Bildirim

Meslek hastalığı tanısı için aşağıdaki kriterler gereklidir:

• Sigortalının çalışması,
• Meslek hastalığına neden olan etkenin varlığı,
• Hastalığın veya sakatlığın yürütülen işin sonucu olarak ortaya çıkması,
• Hastalığın Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliğinde yer alması,
• Hastalığın belirtilen süre içinde meydana çıkması,
• Hastalığın hekim raporu ile tespit edilmesi.

Bu kriterlerin tümünün bir arada gerçekleşmesi gerekmektedir. İş kazası veya meslek hastalığı sonucu oluşan hastalık ve özürler nedeniyle Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucularının sağlık kurulları tarafından verilen raporlara istinaden Kurum Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücü en az %10 oranında azalmış bulunduğunun tespit edilmesi gerekmektedir. İş kazası veya meslek hastalığı sonucu sürekli iş göremezlik hali, sigortalının malul veya sürekli tam iş göremez duruma gelmesiyle ortaya çıkar. Bu durumun tespitinde sigortalının mesleğinde çalışma gücünü ne ölçüde yitirdiği önemlidir.

Maruziyet Sınır Değerleri

Maruziyet sınır değerleri, ulusal mevzuata göre belirlenir ve bu değerler, işçilerin maruz kalabileceği sağlık ve güvenlik risklerine uygun olarak belirlenir. Bu sınır değerler, işyeri ortam ölçümleri ve risk değerlendirmeleri sonucunda belirlenir.

Klinik Tablo

Meslek hastalıklarının klinik tabloları, hastalığın türüne ve etkene göre değişiklik gösterir. Genel olarak aşağıdaki belirtiler görülebilir:

• Solunum yolu hastalıkları: Öksürük, balgam, nefes darlığı, göğüs ağrısı, yorgunluk.
• Deri hastalıkları: Kaşıntı, kızarıklık, döküntü, çatlama, su toplaması, lezyonlar.
• Kas-iskelet sistemi hastalıkları: Ağrı, tutukluk, hareket kısıtlılığı, ödem.
• Sinir sistemi hastalıkları: Uyuşma, karıncalanma, baş dönmesi, güçsüzlük, titreme.
• Psikososyal sorunlar: Stres, kaygı, depresyon, tükenmişlik.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

5510 sayılı Kanun’a göre, iş kazası veya meslek hastalığı durumunda işverenlerin bildirim yükümlülükleri bulunmaktadır. İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’ya hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde bildirilmesi zorunludur. Bu bildirimde de “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.

İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri hekimleri, işyerinde yapılacak risk değerlendirmesi ve bu değerlendirme sonucunda alınacak önleyici tedbirler konusunda önemli bir rol üstlenirler. İşyeri ziyaretleri sırasında tehlikeleri belirleyerek, riskleri değerlendirerek ve bu riskleri ortadan kaldırmak veya en aza indirmek için gerekli önlemleri alarak iş sağlığı ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdürler. İşyeri hekimleri, aynı zamanda işyerindeki çalışma ortamını gözeterek, çalışanların sağlık durumlarını izlemeli ve gerekli hallerde mesleki rehabilitasyon çalışmalarına katılmalıdır.

Pratik Uygulanabilir Bilgi ve Vaka Yaklaşımı

Bu rehber, işyeri hekimlerine pratik ve uygulanabilir bilgiler sunarak, meslek hastalıklarının tanısında ve yönetiminde yol göstermeyi amaçlamaktadır. Örneğin, gürültülü bir ortamda çalışan bir işçinin periyodik odyometri testlerinin yapılması, tozlu ortamlarda çalışan bir işçinin akciğer grafilerinin çekilmesi ve solunum fonksiyon testlerinin yapılması gibi pratik uygulamalar rehberde detaylı olarak açıklanmaktadır.

Kaynak Kullanımı

Bu yazının hazırlanmasında aşağıdaki kaynaklardan yararlanılmıştır: