KKD Neden Yeterli Değil? Hiyerarşik Önlem Yaklaşımı

Değerli Meslektaşlarım,

İş sağlığı ve meslek hastalıkları alanında çalışan bir hekim olarak, hepimizin bildiği gibi Kişisel Koruyucu Donanımlar (KKD), iş sağlığı ve güvenliği hiyerarşisinde en alt basamakta yer alır. KKD’ler, diğer önlem basamaklarının yetersiz kaldığı veya uygulanamadığı durumlarda, riskin kaynağında kontrol altına alınamaması durumunda devreye girer. Ancak, KKD’lerin tek başına yeterli bir koruma sağlamadığı, hatta bazı durumlarda yetersiz kaldığı veya yanlış kullanıldığında ek riskler oluşturduğu bilinen bir gerçektir. Bu nedenle, iş sağlığı ve meslek hastalıklarının önlenmesinde temel yaklaşımımız, hiyerarşik önlem alma stratejisini benimsemek olmalıdır.

Hiyerarşik Önlem Yaklaşımı: Kaynağında Yok Etme → Mühendislik Kontrolleri → İdari Kontroller → KKD

Bu yaklaşım, riski en aza indirmek veya tamamen ortadan kaldırmak için bir yol haritası sunar. Hiyerarşinin her basamağının bir önceki basamağa göre daha etkili ve kapsayıcı olduğunu unutmamak gerekir.

1. Kaynağında Yok Etme (Eliminasyon ve İkame)

Bu basamak, en etkili ve öncelikli adımdır. Tehlikenin kaynağını ortadan kaldırmak veya daha az zararlı bir madde/süreç ile değiştirmek esastır. Örneğin, kimyasal bir madde kullanılıyorsa, daha az toksik veya kanserojen olan bir alternatifinin kullanılması, tehlikeli bir makinenin yerine daha güvenli bir modelinin tercih edilmesi gibi yaklaşımlar bu basamağın kapsamındadır.

2. Mühendislik Kontrolleri (Yerine Koyma, İzolasyon, Mühendislik Kontrolleri)

Mühendislik kontrolleri, riski kaynağında kontrol altına almak veya yayılımını engellemek için tasarlanmış fiziksel düzenlemelerdir. Bunlar:

• Yerine Koyma (İkame): Tehlikeli kimyasalların daha az zararlı olanlarıyla değiştirilmesi.
• İzolasyon: Tehlikeli madde veya süreci, çalışanlardan ve çevreden ayırmak. Örneğin, kapalı devre sistemler, ses yalıtımı, titreşim önleyici ekipmanlar.
• Mühendislik Kontrolleri: Havalandırma sistemleri (genel ve yerel), emisyon kontrol sistemleri, gürültü kontrolü (ses emici paneller, egzoz susturucuları), titreşim kontrolü (izolasyonlu ekipmanlar) gibi uygulamalar.
• Çalışma Ortamının Gözetimi: Çalışma ortamındaki risk etkenlerinin (kimyasal, fiziksel, biyolojik) ölçülmesi ve değerlendirilmesi.

3. İdari Kontroller (Organizasyonel Düzenlemeler, Eğitim, İş Rotasyonu)

Bu basamak, riskleri azaltmak için organizasyonel ve yönetimsel düzenlemeleri içerir:

• Çalışma Yöntemlerinin Değiştirilmesi: Tehlikeli işlerin daha güvenli hale getirilmesi.
• İş Rotasyonu: Tekrarlayan veya monoton işlerde çalışanların farklı işlere yönlendirilerek maruziyet sürelerinin azaltılması.
• Eğitim ve Bilgilendirme: Çalışanların riskler, korunma yöntemleri ve KKD kullanımı hakkında eğitilmesi.
• Kişisel Hijyen: El yıkama, çalışma alanlarının temizliği gibi temel hijyen kurallarının uygulanması.
• İş Sağlığı Gözetimi: Periyodik muayeneler, erken tanı yöntemleri.
• Organizasyonel Düzenlemeler: Çalışma saatlerinin düzenlenmesi, dinlenme aralarının sağlanması, işyeri kurallarının oluşturulması.

4. Kişisel Koruyucu Donanımlar (KKD)

KKD’ler, hiyerarşinin en alt basamağında yer alır ve diğer önlem basamaklarının yetersiz kaldığı durumlarda kullanılır. KKD seçimi, risk değerlendirmesi, işin niteliği, çalışanların özellikleri ve ulusal mevzuat dikkate alınarak yapılmalıdır. KKD’lerin doğru kullanımı, bakımı ve muhafazası konusunda eğitim verilmesi zorunludur.

KKD Neden Yeterli Değil?

• Yetersizlik: KKD’ler, maruziyetin tamamını engelleyemeyebilir.
• Yanlış Kullanım: KKD’lerin yanlış veya eksik kullanımı, koruyuculuğunu ortadan kaldırır.
• Bakım ve Temizlik Sorunları: KKD’lerin düzenli bakım ve temizliğinin yapılmaması, etkinliğini azaltır.
• Uygunluk Sorunları: Her işçi için uygun KKD’nin bulunamaması veya seçilen KKD’nin işe uygun olmaması.
• Psikososyal Faktörler: KKD kullanımının külfetli olması, rahatsızlık vermesi, işçinin motivasyonunu düşürmesi gibi nedenlerle kullanımı reddedilebilir veya ihmal edilebilir.
• Güvenlik Kültürü Eksikliği: KKD kullanımının öneminin yeterince anlaşılmaması.

Örnek Bir Yaklaşım: Gürültü Maruziyeti

Gürültüye maruziyetin olduğu bir işyerinde öncelikle:

• Mühendislik Kontrolleri: Kaynağında gürültüyü azaltmak (makine tasarımı, yalıtım, egzoz susturucuları vb.).
• İdari Kontroller: Çalışma süresini sınırlamak, iş rotasyonu yapmak, bilgilendirme ve eğitim vermek.
• KKD: Kulaklık veya tıkac kullanmak.

Görüldüğü gibi, öncelikle mühendislik ve idari kontrollerin KKD’lerden önce gelmesi gerekmektedir. İşyeri hekimleri olarak görevimiz, bu hiyerarşiyi göz önünde bulundurarak riskleri kaynağında kontrol altına almaya yönelik önlemleri önceliklendirmektir.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

Tanı Kriterleri: Meslek hastalığı tanısı, belirli bir mesleki maruziyet sonucu ortaya çıkan, iyileşmeyen veya tekrarlayan şikayetler ile karakterize edilen hastalıktır. Hastalığın ortaya çıkış zamanı, maruziyetin kesilmesiyle veya kesilmemesiyle olan ilişkisi, hastalığın veya şikayetlerin seyrinin değerlendirilmesi ile konulur.

Bildirim Süreci ve SGK:

• İş Kazası Bildirimi: İş kazası meydana geldiğinde, kazanın olduğu yerdeki kolluk kuvvetlerine derhal, Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) ise en geç üç iş günü içinde bildirilmelidir.
• Meslek Hastalığı Bildirimi: Meslek hastalığı şüphesi veya tanısı konulduğunda, SGK’ya hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” ile bildirim yapılmalıdır.
• SGK Süreci: Meslek hastalığı tanısı konulduğunda, SGK tarafından gerekli incelemeler yapılır, iş göremezlik oranları belirlenir ve buna göre iş göremezlik ödeneği bağlanır.

İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri Ziyareti: İşyeri hekiminin temel görevlerinden biri, işyerini tanımak, çalışma ortamını ve koşullarını gözlemlemektir. Bu ziyaretler, risk değerlendirmesinin temelini oluşturur.

Risk Değerlendirmesi (RD): İşyerinde var olan tehlikeleri belirlemek, bu tehlikelerin kimleri, nasıl etkileyebileceğini saptamak, riskleri analiz etmek ve bu riskleri ortadan kaldırmak veya kabul edilebilir seviyelere indirmek için gerekli önlemleri belirlemek ve uygulamaktır. RD süreci, iş sağlığı ve güvenliğinin ayrılmaz bir parçasıdır.

Koruyucu Önlemler: RD sonuçlarına göre belirlenen önlemler, hiyerarşik önlem yaklaşımı dikkate alınarak uygulanmalıdır:

• Kaynağında Yok Etme/İkame: Tehlikenin kaynağını ortadan kaldırmak veya daha az zararlı bir alternatifle değiştirmek.
• Mühendislik Kontrolleri: Tehlikeyi kaynağında izole etmek veya yayılımını engellemek (havalandırma, kapalı sistemler, yalıtım vb.).
• İdari Kontroller: Çalışma yöntemlerini değiştirmek, iş rotasyonu, eğitim, kişisel hijyen.
• KKD: Diğer önlemler yetersiz kaldığında veya tamamlayıcı olarak kullanılmalıdır.

Klinik Yaklaşım ve Vaka Yönetimi

Tanı Kriterleri: Meslek hastalığı tanısı, belirli bir mesleki maruziyet sonucu ortaya çıkan ve iyileşmeyen veya tekrarlayan şikayetler ile karakterize edilen hastalıktır. Tanı için, maruziyetin kesilmesiyle veya kesilmemesiyle olan ilişkisi, hastalığın veya şikayetlerin seyrinin değerlendirilmesi önemlidir.

Vaka Yönetimi:

• İşe Giriş Muayenesi: Çalışanın işe başlama öncesi genel sağlık durumunun değerlendirilmesi ve yapacağı işe uygunluğunun belirlenmesi.
• Periyodik Muayeneler: Çalışanın sağlığının korunması ve geliştirilmesi, mesleki maruziyetlerin takibi ve erken tanı için belirli periyotlarla yapılan muayeneler.
• Erken Tanı: Belirti ve bulguların ortaya çıkmadan veya hafifken saptanması, böylece hastalığın ilerlemesinin önlenmesi.
• İşe Dönüş Muayenesi: İş kazası veya meslek hastalığı sonrası çalışanın işe dönüşünde, işe uygunluğunun değerlendirilmesi.
• Yer-İş Değişikliği ve Mesleki Rehabilitasyon: Hastalığın veya işe uygunsuzluğun giderilemediği durumlarda, çalışanın daha az riskli bir işe veya farklı bir mesleğe yönlendirilmesi.

Unutmayalım ki, KKD’ler son çare olarak düşünülmeli ve öncelik her zaman hiyerarşinin üst basamaklarındaki önlemlere verilmelidir. İşyeri hekimleri olarak, en etkili ve kapsamlı korunmayı sağlamak için bu hiyerarşiyi rehber edinerek çalışmalıyız.

Sağlıklı ve güvenli çalışmalar dilerim.

Saygılarımla,
[Adınız Soyadınız]
[Unvanınız]