Karbondioksit (CO2) ve Hidrojen Siyanür (HCN) Zehirlenmeleri: İşyeri Hekimleri İçin Rehber

Karbon monoksit (CO), renksiz, kokusuz, tatsız, yanıcı ve kimyasal olarak oldukça kararsız bir gazdır. Yüksek sıcaklıklarda karbon içeren maddelerin (kömür, petrol ürünleri, doğal gaz vb.) eksik yanması sonucu oluşur. Madenlerde, metal sanayisinde, oto tamirhanelerinde, kaynak işlemlerinde, kömürlüklerde, garajlarda, ısıtma sistemlerinde, şofbenlerde, sobalarda ve içten yanmalı motorlarda bulunabilir. Karbon monoksit, havada %0.06 oranında bulunduğunda çalışma koşulları açısından en önemli risklerden biridir.

Sağlık Etkileri: Karbon monoksit, akciğerlere solunum yoluyla girerek hemoglobin ile bağlanır ve oksijenin dokulara taşınmasını engeller. Bu durum, doku hipoksisine (oksijensiz kalmasına) yol açar. Düşük konsantrasyonlarda baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, kusma, halsizlik, çarpıntı ve yorgunluk gibi belirtiler görülürken, yüksek konsantrasyonlarda zehirlenme hızlı bir şekilde ilerleyerek komaya, nöbetlere, solunum durmasına ve ölüme neden olabilir. Karbon monoksit zehirlenmesi, özellikle kapalı alanlarda, yetersiz havalandırmanın olduğu durumlarda ve motorlu araçların egzoz gazlarının yoğun olduğu ortamlarda daha tehlikelidir.

Mevzuat ve Maruziyet Sınır Değerleri:

• Türkiye’de Karbon Monoksit için MAC değeri 30 ppm (26 mg/m³) olarak belirlenmiştir.

Önlem ve İlk Müdahale:

• Önlem:
  • Kapalı alanlarda motorlu araçların çalıştırılmasını önleyin.
  • Yetersiz havalandırması olan yerlerde yanma cihazlarının (soba, şofben vb.) kullanımını sınırlandırın.
  • İşyeri ortamının yeterli derecede havalandırılmasını sağlayın.
  • Çalışanlara karbon monoksitin tehlikeleri ve korunma yolları hakkında eğitim verin.
  • Kapalı alanlarda çalışırken karbon monoksit dedektörleri kullanın.
  • Maden ocakları gibi riskli alanlarda acil durumlar için karbon monoksit ölçüm cihazları bulundurun.
• İlk Müdahale (Zehirlenme Belirtileri Görüldüğünde):
  • Zehirlenme belirtileri gösteren kişiyi derhal temiz havaya çıkarın.
  • Solunum durmuşsa suni solunum yapın.
  • Kalp durmuşsa kalp masajı yapın.
  • Solunumu desteklemek için oksijen verin.
  • Tıbbi yardım gelene kadar hastayı sıcak tutun ve rahat pozisyonda tutun.
  • Acil tıbbi yardım isteyin.

Hidrojen Siyanür (HCN)

Tanım ve Kaynaklar: Hidrojen siyanür (HCN), renksiz, keskin kokulu, son derece zehirli bir gazdır. Siyanür bileşikleri, siyanür tuzları, siyanür bileşikleri içeren maddeler (örneğin, bazı böcek ilaçları, metal parlatıcılar, galvanizleme banyoları) ve bazı endüstriyel kimyasallar yoluyla oluşabilir. Hidrojen siyanür, özellikle siyanür tuzlarının asitlerle teması sonucu açığa çıkar. Madenlerde, metal sanayisinde, elektro kaplama işlemlerinde, hidrolik sıvılarda, böcek ilaçlarında, kimyasal sanayide, laboratuvarlarda ve bazı metal parlatma işlemlerinde bulunabilir.

Sağlık Etkileri: Hidrojen siyanür, hücresel solunumu engelleyerek hızla etki eder. Düşük konsantrasyonlarda baş ağrısı, baş dönmesi, mide bulantısı, kusma, taşikardi, nefes darlığı, bilinç bulanıklığı ve kasılmalar gibi belirtilere neden olabilir. Yüksek konsantrasyonlarda ise hızla komaya, solunum durmasına ve ölüme yol açabilir. Cilt yoluyla da emilebilir ve sistemik etkilere neden olabilir.

Mevzuat ve Maruziyet Sınır Değerleri:

• Türkiye’de Hidrojen Siyanür için MAC değeri 10 ppm (3 mg/m³) olarak belirlenmiştir.

Önlem ve İlk Müdahale:

• Önlem:
  • Siyanür içeren maddelerin kullanıldığı işyerlerinde uygun havalandırma sağlayın.
  • Kişisel koruyucu donanım (eldiven, maske, gözlük) kullanımını sağlayın ve bu konuda eğitim verin.
  • Siyanür içeren maddelerin depolanması ve taşınması sırasında özel önlemler alın.
  • Çalışanları siyanürün tehlikeleri ve korunma yolları hakkında eğitin.
  • İşyeri ortamındaki siyanür düzeylerini düzenli olarak ölçün.
• İlk Müdahale (Zehirlenme Belirtileri Görüldüğünde):
  • Zehirlenme belirtileri gösteren kişiyi derhal temiz havaya çıkarın.
  • Solunumu durmuşsa suni solunum yapın.
  • Kalp durmuşsa kalp masajı yapın.
  • Oksijen verin.
  • Acil tıbbi yardım çağırın.
  • Antidot (varsa) uygulayın.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

Meslek Hastalığı Bildirimi: İş kazaları ve meslek hastalıkları, ilgili mevzuat çerçevesinde SGK’ya bildirilmelidir. İşyeri hekimleri, meslek hastalığı şüphesi veya tanısı konulan durumlarda, bu durumu öğrendikten sonraki üç iş günü içinde SGK’ya “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” ile bildirmekle yükümlüdürler.

SGK Süreci:

• İş Kazası Bildirimi: İş kazalarının meydana geldiği tarihten itibaren en geç 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilmelidir.
• Meslek Hastalığı Bildirimi: Meslek hastalığı şüphesi veya tanısı konulduğunda, bu durumun öğrenildiği tarihten itibaren en geç 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilmelidir.

Yükümlülükler ve Süreçler:

• İşveren Yükümlülükleri: İşverenler, iş kazaları ve meslek hastalıklarının bildiriminden sorumludur. Bu bildirimlerin zamanında yapılmaması halinde idari para cezaları uygulanır.
• İşyeri Hekimi / OSGB Yükümlülükleri: İşyeri hekimi, meslek hastalığı şüphesi veya tanısı konulan durumları SGK’ya bildirmekle yükümlüdür.

Önemli Not: Bildirimlerin eksiksiz ve doğru yapılması, hem idari cezaların önüne geçmek hem de meslek hastalığı nedeniyle mağduriyet yaşayan çalışanların haklarının zamanında ve doğru bir şekilde teslim edilmesini sağlamak açısından kritik öneme sahiptir.