İşyeri Sağlık Birimi Fiziksel Standartları ve Muayene Yöntemleri

İşyeri Sağlık Birimi Fiziksel Standartları ve Muayene Yöntemleri

Değerli İşyeri Hekimleri,

Bu rehber, işyeri sağlık birimlerinin fiziki standartları, sahip olması gereken araç-gereçler, meslek hastalıklarının tanımı, bildirimi ve SGK süreci, işyeri ziyareti, risk değerlendirmesi ve koruyucu önlemler gibi konularda sizlere klinik bir rehber niteliğinde sunulmaktadır. Rehber, güncel literatür, WHO, ILO ve SGK gibi güvenilir kaynaklardan yararlanılarak hazırlanmıştır.

1. İşyeri Sağlık Birimi Fiziksel Standartları

İşyeri sağlık birimlerinin fiziki standartları, işyerinin büyüklüğüne, çalışan sayısına ve tehlike sınıfına göre değişiklik göstermekle birlikte, genel olarak aşağıdaki temel gereklilikleri içermelidir:

• Oda Boyutu: En az 12 metrekare muayene odası ve 8 metrekare iş güvenliği uzmanı odası bulunmalıdır.
• Havalandırma: Yeterli gün ışığı almalı, sıcak ve soğuk akarsuyu olmalı, havalandırılabilen ve zemini kolay temizlenebilen odalar tercih edilmelidir.
• İzole Alan: Kimyasal maddelerin kullanıldığı, biyolojik risk etkenlerinin bulunduğu veya ağır fiziksel/psikososyal risklerin söz konusu olduğu işlerde, bu risklerden korunmak amacıyla ayrı ve güvenli alanlar oluşturulmalıdır.
• İşyeri Hekimi Odası: En az 12 metrekare olmalı, muayene masası, el muayene araçları, gerekli sarf malzemeleri ve ilaçlar için dolap bulunmalıdır.
• İlkyardım Odası: En az 6 metrekare olmalı, ilkyardım malzemeleri, sedye, acil müdahale ekipmanları ve ilaçlar bulunmalıdır.
• Bekleme Alanı: Çalışanların rahatça bekleyebileceği, yeterli sayıda koltuk ve masa bulunmalıdır.

2. İşyeri Sağlık Birimi Araç ve Gereçleri

İşyeri sağlık biriminde bulunması gereken temel araç ve gereçler şunlardır:

• Muayene Odası: Steteskop, tansiyon aleti, otoskop, oftalmoskop, termometre, ışık kaynağı, küçük cerrahi seti, refleks çekici, tartı aleti, boy ölçer, pansuman seti, dil basacağı, enjektör, gazlı bez gibi sarf malzemeleri, keskin atık kabı, oksijen tüpü (taşınabilir), seyyar lamba, buzdolabı, ilaç ve malzeme dolabı, negatoskop, EKG cihazı, tekerlekli sandalye.
• İlkyardım Odası: Yukarıda sayılan muayene odası malzemelerine ek olarak, ilk yardım çantası, atel, bandaj, sargı bezi, antiseptik solüsyon, steril gazlı bez, flaster, yara bandı, yanık örtüsü, sargı bezi, makas, cımbız, eldiven, maske, gözlük, eldiven, solunum maskesi, ilk yardım çantası ve temel ilaçlar (antidot listesi göz önünde bulundurularak).
• Laboratuvar Malzemeleri: Kan alma tüpleri, enjektörler, cam tüpler, santrifüj, mikroskop (gerekiyorsa), idrar kapları, idrar torbaları, kan gazı analizi cihazı (gerekiyorsa), glukometre, hemoglobinometre, sedimantasyon cihazı, idrar tayin kitleri, kan tayin kitleri, biyokimya kitleri, kan sayım cihazı, koagülometre vb.

3. Muayene Yöntemleri ve Tanı Kriterleri

İşyeri hekiminin yapacağı muayeneler, işin niteliğine, maruz kalınan risklere ve çalışanın sağlık durumuna göre değişiklik gösterir. Genel olarak uygulanan muayene yöntemleri ve tanı kriterleri şunlardır:

• İşe Giriş Muayenesi: Çalışanın işe başlamadan önceki genel sağlık durumunu, fiziksel ve ruhsal kapasitesini, işe uygunluğunu değerlendirmek amacıyla yapılır. Bu muayenede; genel fizik muayene, kan basıncı ölçümü, kan sayımı, idrar tetkiki, akciğer grafisi (tozlu işlerde), odyometri (gürültülü işlerde), portör muayeneleri (gıda sektöründe) gibi temel tetkikler yer alır.
• Periyodik Muayeneler (Aralıklı Kontrol Muayeneleri): Çalışanın işe giriş muayenesinden sonra, işin niteliğine ve maruz kalınan risklere göre belirli aralıklarla tekrarlanan muayenelerdir. Amaç, meslek hastalıklarının erken tanısını koymak ve sağlığı korumaktır.
• İşe Dönüş Muayenesi: İş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle işten ayrılan çalışanın işe dönüşünde, işe uygunluğunu yeniden değerlendirmek amacıyla yapılır.
• Erken Tanı Muayenesi: İşyerinde ortaya çıkan veya çıkma olasılığı bulunan sağlık sorunlarının erken dönemde saptanması ve gerekli önlemlerin alınması amacıyla yapılır.
• Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci: İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı durumunda, ilgili mevzuatlara göre bildirim ve SGK süreçleri takip edilmelidir.

4. İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri hekiminin temel görevlerinden biri de işyerini tanımak, çalışma ortamını ve koşulları gözlemlemek, iş akışını anlamak ve risk değerlendirmesi yapmaktır. Bu süreçte:

• İşyeri Ziyareti: İşyerinin fiziki koşulları, makine ve teçhizat durumu, kullanılan kimyasallar, çalışma yöntemleri, iş akışı, organizasyon yapısı, çalışanların çalışma koşulları ve ilişkileri gözlemlenmelidir.
• Risk Değerlendirmesi: İşyerinde mevcut tehlikeler belirlenmeli, bu tehlikelere maruz kalabilecek kişiler saptanmalı, risk analizi yapılmalı, alınacak önlemlere karar verilmeli ve bu önlemlerin uygulanması sağlanmalıdır. Risk değerlendirmesi, mevcut tehlikelerin ortadan kaldırılması veya riskin en aza indirilmesi prensibine dayanmalıdır.
• Koruyucu Önlemler: Risk değerlendirmesi sonucunda belirlenen risklere yönelik olarak alınacak önlemler; mühendislik önlemleri (havalandırma, izolasyon vb.), idari önlemler (iş rotasyonu, çalışma süresinin düzenlenmesi vb.) ve kişisel koruyucu donanımlar (KKD) şeklinde sıralanır. Öncelik her zaman mühendislik önlemlerindedir.

5. Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı durumunda, ilgili mevzuata göre bildirimler yapılmalıdır. Bu bildirimler, iş kazası veya meslek hastalığının öğrenildiği tarihten itibaren belirli iş günleri içinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) ve ilgili Bölge Çalışma Müdürlüğü’ne yapılmalıdır. Bildirimler, “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” ile yapılır.

6. Pratik Uygulamalar ve Vaka Yaklaşımı

Vaka Yaklaşımı: İşyeri hekimi, bir iş kazası veya meslek hastalığı şüphesiyle karşılaştığında, öncelikle olayı yerinde incelemeli, risk değerlendirmesini gözden geçirmeli ve gerekli koruyucu önlemleri almalıdır. Çalışanları, maruz kaldıkları riskler ve alınması gereken önlemler hakkında bilgilendirmeli ve eğitim vermelidir. Gerekli durumlarda ilgili uzmanlardan görüş almalı ve hastaları uygun sağlık kuruluşlarına sevk etmelidir.

Örnek Vaka: Bir inşaat işçisinde toz maruziyeti nedeniyle pnömokonyoz şüphesi durumunda, işyeri hekimi öncelikle işyerindeki toz maruziyetini değerlendirmeli, toz ölçümleri yaptırmalı ve risk değerlendirmesini güncellemelidir. Ardından, işçiye uygun solunum koruyucu donanım (örneğin P3 tipi toz maskesi) sağlamalı ve doğru kullanımını öğretmelidir. Periyodik olarak akciğer grafisi ve solunum fonksiyon testleri ile işçinin takibini yapmalıdır. Eğer pnömokonyoz tanısı konulursa, işçinin işten ayrılması, uygun işe yerleştirilmesi veya mesleki rehabilitasyon süreçlerinin başlatılması için gerekli adımlar atılmalıdır.

Bu rehber, işyeri hekimlerine yönelik pratik bilgiler sunmayı amaçlamaktadır. Her işyeri için spesifik risk değerlendirmesi ve önlemlerin alınması esastır.