Çocuk ve Genç Çalışanların Sağlık Muayenesi ve Kısıtlamalar

Çocuk ve Genç Çalışanlar: Sağlık Muayenesi ve Kısıtlamalar

Bu rehber, iş sağlığı ve meslek hastalıkları alanında uzman bir hekim ve yazar olarak, özellikle 15-18 yaş grubundaki çocuk ve genç çalışanların sağlık gözetimi ve maruz kaldıkları riskler konusunda işyeri hekimlerine yönelik klinik bir rehber niteliğindedir. Türkiye mevzuatına uygun olarak hazırlanan bu rehberde, tanı kriterleri, maruziyet sınırları, klinik tablolar, meslek hastalığı bildirimi ve SGK süreçleri, işyeri ziyareti, risk değerlendirmesi ve koruyucu önlemler pratik yaklaşımlarla ele alınacaktır.

1. Çocuk ve Genç Çalışanların Yasal Mevzuatı ve İş Sağlığına Etkileri

Türkiye’de çocuk işçiliği ile ilgili yasal düzenlemeler, çocukların çalışma yaşamına katılımını ve bu süreçte karşılaşabilecekleri sağlık risklerini belirlemektedir. İş Kanunu’na göre çalışma yaşı 15 olarak belirlenmiş olup, 14 yaşını doldurmuş ve ilköğretimini tamamlamış çocuklar, bedensel, zihinsel ve ahlaki gelişimlerine ve eğitime devam edenlerin okullarına devamına engel olmayacak hafif işlerde çalıştırılabilirler. Ancak, 18 yaşından küçük genç çalışanların ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılması yasaktır.

1.1. Tanımlar

• Çocuk İşçi: 14 yaşını bitirmiş, 15 yaşını doldurmamış ve ilköğretimini tamamlamış kişi.
• Genç İşçi: 15 yaşını tamamlamış, ancak 18 yaşını tamamlamamış kişi.

1.2. Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılabilecekleri Hafif İşler

Yönetmelikte belirtilen hafif işler şunlardır:

• Düşme ve yaralanma tehlikesi olabilecek şekilde çalışmayı gerektirecek olanlar hariç meyve, sebze, çiçek toplama işleri,
• Kümes hayvanları besiciliğinde yardımcı işler ve ipek böcekçiliği işleri,
• Esnaf ve sanatkârların yanında satış işleri,
• Büro hizmetlerine yardımcı işler,
• Gazete, dergi ya da yazılı matbuatın dağıtımı ve satımı işleri (yük taşıma ve istifleme hariç),
• Fırın, pastane, manav, büfe ve içkisiz lokantalarda komi ve satış elemanı olarak yapılan işler,
• Satış eşyalarına etiket yapıştırma ve elle paketleme işleri,
• Kütüphane, fuar, panayır ve sergi yerlerinde yardımcı işler (yük taşıma ve istifleme hariç),
• Spor tesislerinde yardımcı işler,
• Çiçek satışı, düzenlenmesi işleri.

Uçucu madde içeren kırtasiye malzemesi, boya incelticisi gibi maddeler ile yapıştırıcı olarak kullanılan ürünleri ve bu ürünlerin üretimi, ithalatı, satışı, denetimi, depolanmaları ve kullanım alanlarında çocukların çalıştırılmasına yasal olarak düzenleme getirilerek yasaklanmıştır.

2. Sağlık Muayenesi ve Kısıtlamalar

2.1. İşe Giriş Muayenesi

Çalışanların yaşına ve cinsiyetine uygunluğunu kontrol ettikten sonra çalışma öyküsü alınmalıdır. İşyeri hekimi, çalışanın daha önce çalıştığı işyerlerini, işin tanımını, maruz kaldığı tehlikeleri, kullandığı araç ve gereçleri, aldığı eğitimleri ve bu işe uygunluğunu değerlendirmelidir. Fizik muayene sırasında dikkat edilmesi gerekenler şunlardır:

• Genel Durum: Yaş, cinsiyet, medeni durum, eğitim durumu, nüfusun sosyo-demografik özellikleri,
• Fizik Muayene: Boy, kilo, vücut ağırlığı, kan basıncı, nabız, solunum sayısı, beden ısısı, solunum fonksiyonları,
• Kas-İskelet Sistemi Muayenesi: Postür, hareket açıklığı, kas gücü, eklem hareketleri,
• Nörolojik Muayene: Kraniyal sinirler, refleksler, duyu muayenesi, koordinasyon,
• Göz Muayenesi: Görme keskinliği, görme alanı, renk körlüğü, pupil reaksiyonları,
• Kulak-Burun-Boğaz Muayenesi: İşitme, denge, nazal pasaj, oral pasaj,
• Deri Muayenesi: Döküntü, lezyon, renk değişikliği, tırnak ve kıl muayenesi,
• Psikososyal Değerlendirme: Anksiyete, depresyon, stres, kişilik özellikleri,

2.2. Periyodik Muayeneler

Ağır ve tehlikeli işler kapsamında çalışan tüm çalışanların en az yılda bir kez hekim raporu ile çalışmalarında sakınca olmadığının belirlenmesi gerekmektedir. Bazı iş kolları ve risk gruplarında bu muayeneler daha kısa aralıklarla yapılmalıdır.

• Kurşun ile çalışanlar: Her 3 ayda bir,
• Civa ile çalışanlar: Her 3 ayda bir,
• Arsenik ile çalışanlar: Her 6 ayda bir,
• İnsektisitler ile çalışanlar: Her 6 ayda bir,
• Tozlu işlerde çalışanlar: Her 6 ayda bir.

Diğer iş kollarında muayene aralığı 1 yıldır.

2.3. Kısıtlamalar ve Özel Durumlar

• Kadın Çalışanlar: 18 yaş altı kadınlar, ağır ve tehlikeli işler kapsamında çalışamazlar. Gebe ve emziren kadınlar için de özel düzenlemeler ve çalışma süresi kısıtlamaları bulunmaktadır.
• Genç Çalışanlar (16-18 yaş): Ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılamazlar.
• Kronik Hastalığı Olanlar: Kronik hastalıkların (HT, KOAH, diyabet vb.) işyerindeki riskleri artırıp artırmadığına dikkat edilerek, işe giriş ve periyodik muayenelerde bu durumlar göz önünde bulundurularak işe uygunlukları belirlenmelidir.
• Psikososyal Riskler: İş stresi, işsizlik, sosyal izolasyon, düşük ücret gibi faktörler genç çalışanları daha fazla etkileyebilir.

3. Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

3.1. İş Kazası Bildirimi

İşverenler, iş kazası geçiren çalışanın durumunu, kazanın olduğu yerdeki kolluk kuvvetlerine derhal ve Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirmekle yükümlüdürler. Bu bildirim, “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” ile yapılır.

3.2. Meslek Hastalığı Bildirimi

Meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’ya hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde bildirimi zorunludur. Bu bildirimde de “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.

4. İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

4.1. İşyeri Ziyareti

İşyeri hekimleri, çalışma ortamını ve koşullarını iyi bilmelidir. İş akış şemaları üzerinde riskli noktaları belirlemeli, risk faktörlerini saptamalı ve bu risklere maruz kalan çalışanları tanımalıdır. İşyerinin genel hijyen koşullarını (temizlik, içme suyu, yemek yerleri vb.) saptamalıdır.

4.2. Risk Değerlendirmesi

Risk değerlendirmesi (RD) süreci, tehlikelerin belirlenmesi, kimlerin nasıl zarar görebileceğinin saptanması, risklerin analizi, kontrol önlemlerine karar verilmesi ve uygulanması, RD’nin gözden geçirilmesi ve güncellenmesi adımlarını içerir. İşyeri hekimi, RD çalışmalarına katılmalı veya yapılmasını sağlamalıdır.

4.3. Koruyucu Önlemler

Koruyucu önlemler, riskin kaynağında yok edilmesi, işyeri ortamının iyileştirilmesi, KKD kullanımı, eğitim ve bilgilendirme gibi adımları kapsamalıdır. Çocuk ve genç çalışanların fiziksel ve ruhsal gelişimleri göz önüne alınarak, işe özgü risk değerlendirmesi yapılmalı ve buna göre uygun önlemler alınmalıdır.

5. Türkiye Mevzuatı ve SGK Süreci

Türkiye’deki iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı, iş kazaları ve meslek hastalıklarının bildirimini ve SGK süreçlerini düzenlemektedir. 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelikler, işverenlerin ve işyeri hekimlerinin görev ve sorumluluklarını belirlemektedir. Meslek hastalığı tanısı konulduğunda veya şüphesi olduğunda bildirim yükümlülüğü ve SGK’ya başvuru süreci detaylı bir şekilde açıklanmıştır.

6. Kaynaklar