Cam Sektöründe Kimyasal ve Fiziksel Riskler: İşyeri Hekimleri İçin Rehber

Cam Sektöründe Kimyasal ve Fiziksel Riskler: İşyeri Hekimleri İçin Rehber

Cam sektörü, üretim süreçlerinde hem kimyasal hem de fiziksel birtakım riskleri barındırmaktadır. Bu risklerin doğru bir şekilde yönetilmesi, işyeri hekimlerinin sorumluluğundadır. Bu rehber, cam sektöründeki işyeri hekimlerine yönelik olarak, kimyasal ve fiziksel risklerin tanımlanması, maruziyet sınırlarının belirlenmesi, klinik tabloların anlaşılması, meslek hastalığı bildirim süreçleri, risk değerlendirmesi ve koruyucu önlemler konularında pratik ve güncel bilgiler sunmayı amaçlamaktadır.

Kimyasal Riskler ve Maruziyet Sınırları

Cam sektöründe karşılaşılan başlıca kimyasal riskler şunlardır:

• Kükürt dioksit (SO2): Eritme ve döküm işlemlerinde açığa çıkar. Solunum yollarını tahriş eder.
• Karbon monoksit (CO): Yanma süreçleri sırasında oluşur. Zehirlidir ve boğucu etki gösterir.
• Floridler: Eritme ve arıtma işlemlerinde ortaya çıkar. Solunum yolları ve gözler için tahriş edicidir.
• Arsenik: Özellikle cam üretiminde kullanılır. Toksik bir maddedir ve kanserojen etki gösterebilir.
• Kurşun: Cam üretiminde, özellikle kurşunlu cam üretiminde ve lehimleme işlemlerinde kullanılır. Sinir sistemi, böbrekler ve üreme sistemi üzerinde toksik etkileri vardır.
• Kadmiyum: Metal eritme işlemlerinde kullanılır. Böbrek ve karaciğer üzerinde toksik etkileri vardır.
• Civa: Cam üretiminde ve laboratuvarlarda kullanılır. Nörotoksik etkileri vardır.
• Siyanür: Metal kaplama ve bazı kimyasal işlemler sırasında kullanılır. Solunum yoluyla alındığında ciddi zehirlenmelere yol açabilir.

Bu maddeler için belirlenmiş olan maruziyet sınır değerleri (MAK, TLV, vb.) güncel mevzuata göre belirlenmelidir. Türkiye’deki mevcut sınır değerler için ilgili mevzuat ve uluslararası kılavuzlar (WHO, ILO) referans alınmalıdır.

Fiziksel Riskler ve Etkileri

Cam sektöründe karşılaşılan başlıca fiziksel riskler şunlardır:

• Infrared (IR) Radyasyon: Cam eritme fırınlarından yayılan yüksek ısı ve ışınım kaynağıdır. Ciltte yanıklara, gözde konjonktivite ve uzun süreli maruziyette katarakta neden olabilir.
• Gürültü: Makinelerin çalışması sırasında ortaya çıkan yüksek ses seviyeleri, işitme kaybına yol açabilir.
• Titreşim: El aletlerinin kullanımı veya makine titreşimleri, beyaz parmak hastalığı gibi kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarına neden olabilir.
• Toz: Cam üretiminde kullanılan silika başta olmak üzere çeşitli tozlar, solunum yolu ile pnömokonyoz gibi hastalıklara neden olabilir.
• Ergonomik Riskler: Tekrarlayan hareketler, uygunsuz duruşlar, ağır yük kaldırma gibi ergonomik faktörler, kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarına yol açabilir.
• Sıcaklık Stresi: Eritme fırınlarının yüksek sıcaklığı, özellikle yaz aylarında ve kapalı alanlarda çalışanlar için sıcak çarpması ve dehidrasyon riski taşır.

Klinik Tablo ve Tanı Kriterleri

Her bir risk etkenine maruz kalma sonucu ortaya çıkabilecek hastalıklar ve tanı kriterleri aşağıda özetlenmiştir:

• Kükürt Dioksit (SO2) Maruziyeti: Üst solunum yolu irritasyonu, öksürük, nefes darlığı. Tanı için solunum fonksiyon testleri ve akciğer grafisi yardımcı olabilir.
• Karbon Monoksit (CO) Maruziyeti: Baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, kusma, kas zayıflığı, bilinç bulanıklığı. Kan gazı analizi (COHb) ile tanı konulur.
• Florür Maruziyeti: Solunum yolu ve gözde irritasyon, öksürük, nefes darlığı. Kemik ve eklem rahatsızlıkları, akciğerlerde sıvı birikimi. Tanı için idrar florür seviyesi ve kemik yoğunluğu ölçümleri kullanılabilir.
• Arsenik Maruziyeti: Gastrointestinal sistem şikayetleri, karaciğer ve böbrek hasarı, sinir sistemi hasarı, cilt lezyonları, saç ve tırnaklarda arsenik birikimi. Kan ve idrar arsenik seviyeleri ile tanı konulur.
• Kurşun Maruziyeti: Sinir sistemi, böbrekler, üreme sistemi üzerinde toksik etkiler. Kan ve idrar kurşun seviyeleri, serbest protoporfirin (FEP) ve ALAD aktivitesi ile tanı konulur.
• Kadmiyum Maruziyeti: Böbrek ve karaciğer hasarı, sinir sistemi etkileri. Kan ve idrar kadmiyum seviyeleri ile tanı konulur.
• Civa Maruziyeti: Nörotoksik etkiler, böbrek ve karaciğer hasarı. Kan ve idrar civa seviyeleri ile tanı konulur.
• Siyanür Maruziyeti: Ciddi zehirlenme, solunum ve merkezi sinir sistemi depresyonu. Kan ve idrar siyanür seviyeleri ile tanı konulur.
• Infrared Radyasyon Maruziyeti: Ciltte yanıklar, konjonktivit, katarakt. Tanı için göz muayenesi ve görme alanı testleri önemlidir.
• Gürültü Maruziyeti: İşitme kaybı (özellikle yüksek frekanslarda), tinnitus (kulak çınlaması). Odyometri ile tanı konulur.
• Titreşim Maruziyeti: Beyaz parmak hastalığı (Raynaud sendromu), kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları. Tanı için titreşim ölçümleri ve klinik muayene önemlidir.
• Toz Maruziyeti: Solunum yolu irritasyonu, pnömokonyoz, akciğer kanseri. Akciğer grafisi ve solunum fonksiyon testleri ile tanı konulur.
• Ergonomik Riskler: Kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları (bel ağrısı, karpal tünel sendromu vb.). Klinik muayene ve ergonomik değerlendirme ile tanı konulur.
• Sıcaklık Stresi: Sıcak çarpması, dehidrasyon, ısı krampları. Vücut sıcaklığı, nabız, solunum sayısı, idrar çıkışı ve kan elektrolitleri ile tanı desteklenir.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi ya da tanısı alan bir çalışanın SGK’ya bildirimi, hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde yapılmalıdır. Bu bildirim için “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılmalıdır.

İş Kazası Bildirimi: İş kazası meydana geldiğinde, kazanın olduğu yerdeki kolluk kuvvetlerine derhal, SGK’ya ise kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirilmelidir. Ayrıca 4857 sayılı İş Kanunu’na göre ÇSGB Bölge Çalışma Müdürlüğü’ne de iki iş günü içinde bildirim zorunludur.

Meslek Hastalığı Bildirimi: Meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’ya bildirimi, hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde zorunludur. Bu bildirimde de “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır.

İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri hekiminin görevleri arasında, işyerinin tanınması, çalışma ortamı ve koşullarının saptanması ve risk değerlendirmesi yapmak yer alır. Bu süreçte:

• İşyeri Ziyareti: İşyeri hekimi, çalışma ortamını, kullanılan ekipmanları, süreçleri ve çalışanların çalışma koşullarını yerinde gözlemlemelidir.
• Risk Değerlendirmesi (RD): İşyerinde mevcut tüm tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerden kimlerin, nasıl zarar görebileceğinin saptanması, risklerin analizi, kontrol önlemlerine karar verilmesi ve uygulanması, RD’nin gözden geçirilmesi ve güncellenmesi adımlarını içermelidir. Cam sektöründe özellikle aşağıdaki risklere odaklanılmalıdır:

• Kimyasal Riskler: Eritme, döküm, cam şekillendirme, yüzey işlemleri sırasında açığa çıkan gazlar, dumanlar, tozlar ve kimyasalların (kükürt dioksit, karbon monoksit, floridler, arsenik, kurşun, civa, siyanür vb.) maruziyeti.
• Fiziksel Riskler: Yüksek sıcaklık (IR radyasyon), gürültü, titreşim, toz (silika, cam tozu), ergonomik riskler (ağır kaldırma, tekrarlayan hareketler, uygunsuz duruşlar) ve sıcaklık stresi.

• Koruyucu Önlemler: Risk değerlendirmesi sonuçlarına göre belirlenen koruyucu önlemler alınmalıdır. Bunlar arasında;

• Mühendislik Kontrolleri: Havalandırma sistemlerinin iyileştirilmesi, kapalı sistemlerin kullanılması, toz toplama sistemleri, gürültüyü azaltıcı önlemler (ses yalıtımı, titreşim emici ekipmanlar), ergonomik düzenlemeler.
• İdari Kontroller: Çalışma sürelerinin düzenlenmesi, iş rotasyonu, eğitimler, kişisel hijyenin sağlanması.
• Kişisel Koruyucu Donanım (KKD): Solunum maskeleri, eldivenler, gözlükler, kulak koruyucular, uygun iş elbiseleri ve ayakkabıları gibi uygun KKD’lerin sağlanması ve doğru kullanımının öğretilmesi.

Pratik Uygulamalar ve Vaka Yaklaşımı

Vaka Yaklaşımı Örneği:

Öykü: Bir cam işçisinde solunum yolu şikayetleri nedeniyle işyeri hekimine başvuran hastanın öyküsü alınırken, mesleki maruziyetler (özellikle kükürt dioksit, florürler, arsenik, kurşun, civa maruziyeti) ve kullanılan KKD’ler sorgulanmalıdır. Ayrıca, iş kazaları ve meslek hastalıkları bildirim süreçleri hakkında bilgi verilmelidir.

Fizik Muayene: Genel fizik muayene, özellikle solunum sistemi (akciğer oskültasyonu, solunum fonksiyon testleri) ve kulak (odyometri) muayeneleri yapılmalıdır.

Laboratuvar Tetkikleri: Maruz kalınan kimyasala göre kan ve idrar analizleri (kurşun, civa, arsenik, florür, vb. seviyeleri), akciğer grafisi, tam kan sayımı, sedimantasyon gibi tetkikler istenmelidir.

Tanı ve Bildirim: Elde edilen bulgularla meslek hastalığı tanısı konulursa, ilgili mevzuata göre SGK’ya bildirim yapılmalıdır.

Koruyucu ve Önleyici Faaliyetler: Risk değerlendirmesi güncellenmeli, mühendislik ve idari kontroller gözden geçirilmeli, KKD kullanımı denetlenmeli ve gerekli eğitimler tekrarlanmalıdır.

SGK Süreci: Meslek hastalığı tanısı konulan işçinin SGK’ya bildirimi, “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” ile yapılmalıdır. İş kazası ve meslek hastalığı bildirimi için yasal süreler dikkate alınmalıdır.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’ya bildirimi, hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde yapılmalıdır. Bu bildirimde “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılır. İşverenler, bu formları eksiksiz doldurarak ilgili kurumlara iletmekle yükümlüdür.

Özetle

Cam sektöründe işyeri hekimleri, kimyasal ve fiziksel riskleri doğru bir şekilde değerlendirerek, uygun koruyucu önlemleri almalı ve meslek hastalıklarının erken tanısı ve bildirimini sağlamalıdır. SGK süreçlerinin doğru yönetilmesi, hem işçinin sağlığı hem de işyerinin yasal yükümlülüklerinin yerine getirilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.