Bissinoz: Pamuk Tozu Maruziyeti ve İşyeri Hekimliği

Bissinoz: Pamuk Tozu Maruziyeti ve İşyeri Hekimliği

Pamuk endüstrisi, tekstil üretiminin temel taşlarından biridir. Ancak, bu üretim sürecinde ortaya çıkan pamuk tozu (atetik lifler), çalışanların sağlığı üzerinde önemli etkilere sahiptir. Özellikle solunum sistemi üzerinde yoğunlaşan bu etkenler, meslek hastalığı olarak bilinen bissinoza yol açabilir. İşyeri hekimleri olarak, pamuk tozu maruziyetinin tanı, izlem ve korunmasında önemli bir role sahibiz. Bu rehber, işyeri hekimlerine pamuk tozu maruziyeti ve bissinoz konusunda kapsamlı bir bakış açısı sunmayı amaçlamaktadır.

Pamuk Tozu Maruziyeti ve Bissinoz

Pamuk liflerinin işlenmesi sırasında ortaya çıkan pamuk tozu (atetik lifler), çalışanların solunum sistemi üzerinde olumsuz etkilere sahip olabilir. Bu toz, özellikle solunum yollarında iltihaplanmaya, kronik bronşite ve akciğer kanseri riskinin artmasına neden olabilir. Pamuk liflerinin solunmasıyla ortaya çıkan bu tozlar, akciğerlerde birikerek alveollerin iltihaplanmasına ve zamanla solunum yetmezliğine yol açabilir. Bu durum, meslek hastalığı olarak bilinen bissinoza neden olur.

Bissinoz: Tanı ve Klinik Tablo

Bissinoz, pamuk işleme endüstrisindeki pamuk tozu maruziyeti sonucu gelişen bir meslek hastalığıdır. Klinik tablo, genellikle maruziyetin derecesine ve süresine bağlı olarak değişir. Başlıca belirtiler şunlardır:

• Öksürük: Özellikle sabahları ve işe başlangıçta belirginleşen, balgamlı veya balgamsız olabilen bir öksürüktür.
• Nefes Darlığı: Göğüste sıkışma hissi ile birlikte ortaya çıkan nefes darlığı, özellikle eforla artar.
• Göğüs Ağrısı: Bazı hastalarda göğüs ağrısı da görülebilir.
• Çarpıntı: Kalp atım hızında artış veya çarpıntı hissi.
• Sırt Ağrısı: Özellikle bel bölgesinde görülen ağrılar.
• Varis veya Dolaşım Problemleri: Dolaşım sistemi rahatsızlıkları.
• Diğer Belirtiler: Halsizlik, iştahsızlık, uyku bozuklukları, baş ağrısı, mide bulantısı ve kusma gibi belirtiler de görülebilir.

Pazartesi Sendromu (Monday Sickness): Bissinozun klasik bir bulgusudur. Pamuk işçileri, hafta sonu tatili sonrası işe başladıklarında belirtiler daha şiddetli olarak ortaya çıkar. Pazartesi günleri başlayan bu belirtiler, hafta ilerledikçe azalır ve hafta sonunda tekrar belirginleşir. Bu durum, pamuk tozuna maruziyetin etkilerinin hafta sonu dinlenmesiyle azaldığını, ancak işe dönüşle birlikte tekrar arttığını gösterir.

Tanı Kriterleri ve Maruziyet Sınırları

Bissinoz tanısı, klinik bulgular, işyeri maruziyetinin değerlendirilmesi ve gerekli tetkikler ile konulur. Tanı için aşağıdaki kriterler ve maruziyet sınırları göz önünde bulundurulmalıdır:

• Klinik Bulgular: Pamuk tozu maruziyeti ile ilişkili öksürük, nefes darlığı, göğüs sıkışması, sırt ağrısı gibi belirtilerin varlığı.
• İşyeri Maruziyeti: Pamuk tozuna maruziyetin ölçülmesi ve sınır değerlerin aşılıp aşılmadığının belirlenmesi.
• Tetkikler:
• Akciğer Grafisi (PA): ILO (2000) Pnömokonyoz Radyografileri Uluslararası Sınıflandırması’na göre çekilmiş PA akciğer grafisi (Kalite 1 veya 2, mümkün değilse Kalite 3) kullanılmalıdır.
• Solunum Fonksiyon Testleri (SFT): FVC, FEV1 ve FEV1/FVC değerlerinin %80’in altında olmaması gerekir.
• Biyolojik İzlem: Pamuk tozu maruziyetinin biyolojik olarak değerlendirilmesi için kan, idrar veya doku örneklerinde pamuk tozu veya metabolitlerinin ölçülmesi.

Maruziyet Sınır Değerleri:

• Türkiye’de Pamuk Tozu (Atetik Lif) İçin MAK Değeri:
• TWA (8 saat): 0.5 mg/m³
• STEL (15 dak): 1 mg/m³

Bu değerler, ulusal mevzuatımızda belirtilen sınır değerlerdir. İşyeri hekimleri, bu sınır değerlere uyumu sağlamak için gerekli önlemleri almalı ve çalışanları bilgilendirmelidir.

İzlem ve Korunma

Bissinoz’da izlem, hastalığın ilerlemesini durdurmak ve çalışanların sağlığını korumak amacıyla düzenli olarak yapılmalıdır. İzlemde aşağıdaki adımlar izlenmelidir:

• Periyodik Muayeneler: Pamuk tozu maruziyetinin olduğu işlerde çalışanlar, işe giriş ve periyodik muayenelerle sağlıkları açısından risk taşıyıp taşımadıkları belirlenmelidir.
• Çalışma Ortamı Gözetimi: İşyerindeki pamuk tozu konsantrasyonu düzenli olarak ölçülmeli ve risk değerlendirmesi güncellenmelidir.
• Kişisel Koruyucu Donanım (KKD): Pamuk tozu maruziyetine karşı uygun nitelikteki maskeler (FFP2 veya FFP3) ve diğer KKD’ler çalışanlara sağlanmalı ve kullanımları konusunda eğitim verilmelidir. Maskelerin yüze tam oturması ve doğru kullanılması sağlanmalıdır.
• Mühendislik Kontrolleri: Toz oluşumunu kaynağında engellemek veya azaltmak için havalandırma sistemleri, toz toplama üniteleri gibi mühendislik kontrolleri uygulanmalıdır. Üretim süreçleri toz oluşumunu en aza indirecek şekilde düzenlenmelidir.
• Eğitim ve Bilgilendirme: Çalışanlar pamuk tozunun zararları, bissinoz hastalığı, korunma yöntemleri ve KKD kullanımı konusunda düzenli olarak bilgilendirilmelidir.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci (Türkiye Mevzuatı)

Bissinoz tanısı konulan bir işçi veya iş kazası şüphesi durumunda, iş kazası ve meslek hastalığı bildirim formları kullanılmalıdır. İş kazası veya meslek hastalığı şüphesi veya tanısı alan bir çalışanın SGK’ya hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde bildirimi zorunludur. Bu bildirimde “İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu” kullanılmalıdır. İşveren, iş kazası veya meslek hastalığını öğrendiği tarihten itibaren en geç üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) ve ilgili Bölge Çalışma Müdürlüğü’ne bildirmekle yükümlüdür.

İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

İşyeri hekimi olarak, pamuk tozu maruziyeti olan işyerlerine yapılacak ziyaretlerde aşağıdaki adımlar izlenmelidir:

• İşyeri Ziyareti: Pamuk işleme tesislerinin genel durumu, üretim süreçleri, kullanılan makineler ve havalandırma sistemleri incelenmelidir.
• Risk Değerlendirmesi: İşyerindeki pamuk tozu maruziyetinin kaynakları, maruz kalan kişiler, maruziyet düzeyleri ve mevcut riskler belirlenmelidir. Risk değerlendirmesi, işin doğasına, kullanılan hammaddelere, üretim süreçlerine ve işyerinin genel hijyen koşullarına göre yapılmalıdır.
• Koruyucu Önlemler:
• Mühendislik Kontrolleri: Toz oluşumunu kaynağında engellemek veya azaltmak için havalandırma sistemlerinin kurulumu, toz toplama ünitelerinin kullanımı, üretim süreçlerinin iyileştirilmesi gibi önlemler alınmalıdır.
• Kişisel Koruyucu Donanımlar (KKD): Çalışanlara uygun nitelikteki maskeler (FFP2 veya FFP3) ve diğer KKD’ler sağlanmalı ve kullanımları konusunda eğitim verilmelidir.
• İdari Kontroller: İş rotasyonu, çalışma sürelerinin düzenlenmesi ve temizlik gibi idari önlemler alınmalıdır.
• Eğitim ve Bilgilendirme: Çalışanlara pamuk tozu maruziyetinin zararları, bissinoz hastalığı, korunma yöntemleri ve KKD kullanımı hakkında düzenli eğitimler verilmelidir.

Vaka Yaklaşımı

Bissinoz şüphesi olan bir işçi ile karşılaşıldığında:

• Anamnez: Pamuk tozu maruziyeti öyküsü, mevcut şikayetler (öksürük, nefes darlığı vb.), çalışma koşulları, önceki işleri ve sigara kullanımı gibi bilgiler alınmalıdır.
• Fizik Muayene: Akciğer oskültasyonu, solunum fonksiyon testleri (SFT) ve akciğer grafisi (PA) gibi tetkikler yapılmalıdır.
• Biyolojik İzlem: Gerekli durumlarda, pamuk tozu veya metabolitlerinin kanda veya idrarda ölçümü yapılabilir.
• Tanı: Klinik bulgular, maruziyet öyküsü ve tetkik sonuçları ile birlikte değerlendirilerek bissinoz tanısı konulmalıdır.
• Bakanlık Bildirimi: Bissinoz tanısı konulduğunda, Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) ve ilgili mercilere bildirim yapılmalıdır.
• İzlem ve Korunma: Hastanın durumu izlenmeli, gerekli KKD kullanımı ve mühendislik kontrolleri sağlanmalı, işyeri ortamı iyileştirilmelidir.

Sonuç

Pamuk tozu maruziyeti ve bissinoz, önlenebilir meslek hastalıklarıdır. İşyeri hekimlerinin doğru tanı, etkin izlem ve uygun korunma önlemleri ile bu hastalığın yayılmasını engellemesi ve çalışanların sağlığını koruması büyük önem taşımaktadır. Pazartesi sendromu gibi klasik bulguların erken fark edilmesi ve gerekli adımların atılması, işyeri hekiminin proaktif yaklaşımının bir göstergesidir.