Arsenik (As), doğada serbest halde bulunabilen yarı metalik bir elementtir. Arsenik ve bileşikleri, sanayinin birçok alanında, özellikle yarı iletken üretimi, cam, boya, metal işleme, tarım ilaçları, ahşap koruyucular ve bazı elektronik bileşenlerin üretiminde kullanılmaktadır. İçme suyu yoluyla kronik arsenik maruziyeti, toplum sağlığı açısından önemli bir sorun teşkil etmektedir. Ancak, mesleki maruziyet de, özellikle inşaat, madencilik, metal sanayii ve tarım gibi sektörlerde çalışanlar için ciddi bir risk faktörüdür.

İçme Suyu Yoluyla Maruziyet ve Mesleki Maruziyet Farkı:

İçme suyu yoluyla arsenik maruziyeti, genellikle düşük düzeylerde uzun süreli maruziyet ile karakterize olur ve başta cilt lezyonları, akciğer kanseri ve periferik nöropati gibi sistemik etkilerle ilişkilidir. Mesleki maruziyet ise, daha yüksek konsantrasyonlarda ve daha kısa süreli maruziyetleri içerebilir. Bu durum, daha akut ve ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.

Arsenik ve Bileşiklerinin Etkileri

1. Deri Etkileri

Hiperkeratoz: Ellerde ve ayaklarda, özellikle avuç içlerinde ve tabanlarda görülen kalınlaşma ve nasırlaşma şeklinde kendini gösterir. Bu lezyonlar, arseniğin ciltle temas ettiği bölgelerde zamanla ortaya çıkar.
Cilt Kanseri (Karsinom): Özellikle arseniğe maruz kalan bölgelerde, uzun süreli ve yüksek konsantrasyonlu maruziyet sonucu, özellikle bazal hücreli karsinom ve skuamöz hücreli karsinom gibi cilt kanserleri gelişme riski artar.
Mezotelyoma: Asbest maruziyeti ile ilişkilidir ve genellikle mezotelyum adı verilen seröz zarların (plevra, periton, perikard) kanseridir. Arsenik maruziyetinin de mezotelyoma riskini artırabileceğine dair kanıtlar bulunmaktadır.
Mezotelyoma: Nadir görülen, vücuttaki pek çok iç organın yanı sıra göğüs ve karın boşluğunun duvarlarını çevreleyen ve koruyan “mezotelyum”a saldıran bir kanser türüdür. Hastalığın latansı alışılmadık derecede uzundur.

2. Akciğer Etkileri

Pnömokonyoz: Tozlu ortamlarda, özellikle silika içeren tozlara maruz kalma sonucu gelişen ve akciğerlerde fibrozis ile karakterize edilen bir meslek hastalığıdır. Arsenik bileşikleri de akciğerlerde fibrozise neden olabilir.
Akciğer Kanseri: Arseniğe maruziyet, hem küçük hücreli dışı akciğer kanseri (özellikle skuamöz hücreli karsinom) hem de mezotelyoma riskini artırır.

3. Nörolojik Etkiler

Periferik Nöropati: Arsenik maruziyeti, periferik sinir sisteminde hasara yol açarak el ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, güçsüzlük, kas seğirmeleri ve ağrı gibi belirtilerle karakterize edilen bir durumdur.
Santral Sinir Sistemi Etkileri: Yüksek arsenik maruziyeti, baş ağrısı, baş dönmesi, konsantrasyon güçlüğü, hafıza kaybı ve hatta ensefalopati gibi merkezi sinir sistemi etkilerine de yol açabilir.
Ensefalopati: Arsenik maruziyeti sonucu beyin dokusunda meydana gelen hasar, ensefalopatiye neden olabilir.

Tanı Kriterleri ve Maruziyet Sınırları

Tanı Kriterleri:

Kan Arsenik Düzeyi: Kan arsenik düzeyinin 80 µg/L’nin üstünde olması şüpheli kabul edilir.
İdrar Arsenik Düzeyi: İdrar arsenik düzeyinin 25 µg/g kreatinin’in üstünde olması şüpheli kabul edilir.
Deri Lezyonları: Arsenik maruziyetinin en belirgin deri lezyonları olan hiperkeratoz ve cilt kanseri öncül lezyonlarıdır.
Nörolojik Bulgular: Periferik nöropati bulguları (uyuşma, karıncalanma, güçsüzlük) ve santral sinir sistemi bulguları (baş ağrısı, baş dönmesi, konsantrasyon güçlüğü) önemlidir.

Maruziyet Sınır Değerleri (Türkiye Mevzuatı):

TWA (8 Saat): 0.05 mg/m³ (Almanya, Danimarka, Finlandiya, İspanya’da da aynıdır).
STEL (15 Dakika): 0.2 mg/m³ (Türkiye’de bu değer, parmakla takip edilen testlerde farklılık gösterebilir).

Önemli Not: İçme suyu yoluyla arsenik maruziyetinde, toplum sağlığını ilgilendiren kronik etkiler daha ön plandadır. Mesleki maruziyette ise akut etkiler daha belirgin olabilir.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

Meslek Hastalığı Bildirimi:

Kişide arsenik maruziyetine bağlı bir meslek hastalığı şüphesi veya tanısı varsa, iş kazası ve meslek hastalığı bildirim formunun doldurularak SGK’ya bildirilmesi zorunludur.
Bildirim, hastalığın öğrenilmesinden sonraki üç iş günü içinde yapılmalıdır.

SGK Süreci:

Bildirimi yapılan iş kazası veya meslek hastalığı, SGK tarafından incelenir.
Gerekli görülmesi halinde, iş göremezlik oranının belirlenmesi için sağlık kurulu raporu istenebilir.
Meslek hastalığı tanısı konulursa, işçinin durumuna göre işten ayrılması, yer değişikliği veya mesleki rehabilitasyon gibi düzenlemeler yapılır.

İşyeri Ziyareti, Risk Değerlendirmesi ve Koruyucu Önlemler

1. İşyeri Ziyareti ve Durum Saptaması:

Amaç: İşyerinde bulunan tüm tehlikeleri ve risk faktörlerini belirlemek, mevcut çalışma koşullarını ve hijyenini değerlendirmek.
Yöntem: İşyeri ortamının gözlemlenmesi, iş akış şemalarının incelenmesi, çalışanlarla görüşmeler yapılması, malzeme güvenlik bilgi formlarının (MGBF) incelenmesi.
Özellikle Dikkat Edilmesi Gerekenler:
- Arsenik içeren kimyasalların kullanıldığı alanlar (boya, tarım ilaçları, metal işleme vb.).
- Depolama alanları, karıştırma kapları, havalandırma sistemleri.
- Kişisel koruyucu donanımların (KKD) uygunluğu ve kullanımı.
- Hijyen uygulamaları.

2. Risk Değerlendirmesi:

Amaç: Belirlenen tehlikelerin neden olabileceği zararların olasılığını ve şiddetini değerlendirmek, riskleri önlemek veya azaltmak için alınması gereken önlemleri belirlemek.
Yöntem: Tehlike ve risklerin belirlenmesinden sonra, mevcut kontrol önlemlerinin yeterliliğini değerlendirmek ve eksiklikleri gidermek için bir plan oluşturmak.
Özellikle Dikkat Edilmesi Gerekenler:
- Arsenik maruziyetinin azaltılmasına yönelik mühendislik kontrolleri (havalandırma, kapalı sistemler) ve idari kontroller (çalışma süresinin sınırlandırılması, iş rotasyonu).
- Uygun KKD seçimi ve kullanımı.
- Kişisel hijyen uygulamalarının önemi.

3. Koruyucu Önlemler:

Mühendislik Kontrolleri:
- Kapalı sistemlerin kullanımı, kapalı alanlarda etkin havalandırma sistemlerinin kurulması.
- Toz emisyonunu azaltacak yerel emiş sistemlerinin kullanılması.
- Üretim süreçlerinin mümkün olduğunca arsenik içermeyen maddelerle değiştirilmesi.
İdari Kontroller:
- Maruziyet süresinin sınırlandırılması ve iş rotasyonu.
- Çalışanların arseniğin zararları ve korunma yolları hakkında eğitilmesi.
- İşe giriş ve periyodik muayenelerle erken tanının sağlanması.
Kişisel Koruyucu Donanımlar (KKD):
- Uygun tipte eldiven, maske ve koruyucu giysilerin kullanılması.
- KKD’lerin doğru kullanımı ve bakımı konusunda eğitim verilmesi.

Pratik Uygulama ve Vaka Yaklaşımı

Vaka Örneği: Bir metal işleme atölyesinde çalışan 45 yaşındaki bir işçide, son birkaç yıldır ilerleyen el ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma ve güçsüzlük şikayetleri ile başvurdu. İşyeri hekimi tarafından yapılan anamnezde, işçinin yıllardır metal işleme makinelerinde çalıştığı ve özellikle vibrasyonlu aletler kullandığı öğrenildi. Ayrıca, işyerinde kullanılan kimyasallara ait malzeme güvenlik bilgi formları (MGBF) incelendiğinde, solventlerin ve bazı metal bileşiklerinin nörotoksik etkileri olduğu belirtiliyordu. İşyeri hekimi tarafından yapılan fizik muayenede, ellerde ve ayaklarda duyu kaybı ve güçsüzlük saptandı. Nörolojik muayene bulguları ile uyumlu olarak, hastanın solunum fonksiyon testleri ve kan kurşun düzeyleri de değerlendirilmek üzere ilgili birimlere sevk edildi.

İşyeri Hekiminin Yaklaşımı:

Anamnez: Hastanın mesleki öyküsü, kullandığı kimyasallar, çalışma koşulları ve maruziyet süreleri detaylı olarak alınmalıdır.
Fizik Muayene: Nörolojik muayene, duyu muayenesi ve kas-iskelet sistemi muayenesi yapılmalıdır.
Tetkikler: Kan ve idrar arsenik düzeyleri, solunum fonksiyon testleri, EMG (elektromiyografi) ve gerekli görülen diğer nörolojik testler istenmelidir.
Değerlendirme ve Öneri: Elde edilen bulgulara göre hastanın işe uygunluğu yeniden değerlendirilmeli, gerekirse iş değişikliği veya koruyucu önlemlerin artırılması konusunda işverene bilgi verilmelidir. Hastanın sağlık gözetimi düzenli olarak sürdürülmelidir.

Meslek Hastalığı Bildirimi ve SGK Süreci

Arsenik maruziyetine bağlı meslek hastalığı şüphesi veya tanısı konulduğunda, derhal SGK’ya ve ilgili sağlık birimlerine bildirim yapılmalıdır. Bildirim, iş kazası ve meslek hastalığı bildirim formu kullanılarak yapılmalıdır. Gerekli incelemeler ve değerlendirmeler sonucunda SGK tarafından gerekli işlemler başlatılacaktır.

Sonuç

Arsenik maruziyeti, deri, akciğer ve sinir sistemi üzerinde ciddi etkilere neden olabilen önemli bir mesleki tehlikedir. İşyeri hekimleri, risk değerlendirmesi yaparak, uygun kontrol önlemlerini alarak ve çalışanları düzenli olarak sağlık gözetiminden geçirerek hem çalışanların sağlığını korumalı hem de meslek hastalığı riskini en aza indirmelidir.